Από τη μεγάλη Τουρκάλα υψίφωνη Λεϊλά Γκεντζέρ, ακούμε τον θρήνο της Αρμένισσας Ερνταλί, από την ιταλική όπερα του Λουδοβίκου Ρόκκα «Όρος Ιβνόρ», που είναι βασισμένη πάνω στο έργο «Σαράντα μέρες στο...

Πλήρες Κείμενο:

Από τη μεγάλη Τουρκάλα υψίφωνη Λεϊλά Γκεντζέρ, ακούμε τον θρήνο της Αρμένισσας Ερνταλί, από την ιταλική όπερα του Λουδοβίκου Ρόκκα «Όρος Ιβνόρ», που είναι βασισμένη πάνω στο έργο «Σαράντα μέρες στο Μουσά Νταγ», που έχει θέμα την τραγική έξοδο των διωκόμενων Αρμενίων από την Κιλικία, στο βίντεο: https://www.youtube.com/watch?v=KNL-k9wkvNE Η Λεϊλά Γκεντζέρ υπήρξε μεγάλη Τουρκάλα υψίφωνη, γνωστή και ως La Diva Turca ή ως La Callas Turca.

Ο πατέρας της ήταν Τούρκος μπεκτασής, ενώ η μητέρα της ρωμαιοκαθολική Πολωνή αριστοκράτισσα με καταγωγή από τη Λιθουανία, που έμενε στο Πολωνοχώρι (Πολωνέζκιοϊού) του Βοσπόρου.

Η ίδια η Λεϊλά Γκεντζέρ, στην εφηβική της ηλικία έψαλλε στις καθολικές εκκλησιές της Πόλης.

Η συμμετοχή της στην όπερα αυτή, που έχει θέμα τη γενοκτονία των Αρμενίων, και μάλιστα στον ρόλο της Αρμένισσας Ερνταλί, ξεσήκωσε έντονη τουρκική κριτική.

Ας δούμε τι γράφει, σε άρθρο της, η μουσική κριτικός και αρθρογράφος Μελίς Γκιονέν'τς: Στις 8 Δεκεμβρίου 1956, (η Λεϊλά Γκεντζέρ) συμμετείχε στην όπερα Monte Ivnòr (Όρος Ivnòr) του Lodovico Rocca (1895-1986) στο Θέατρο San Carlo στη Νάπολη. Ο Rocca, του οποίου το έργο έκανε πρεμιέρα στη Ρώμη το 1939, ήταν συνθέτης με στενούς δεσμούς με το φασιστικό καθεστώς.

Το λιμπρέτο της όπερας γράφτηκε από τον Cesare Meano (1899-1957), βασισμένο στο βιβλίο του Franz Werfel «Σαράντα Μέρες στο Όρος Μουσά». Απεικονίζει τη σφαγή των Αρμενίων του 1915 και είναι διακοσμημένο με ισχυρό θρησκευτικό συμβολισμό.

Όταν η Γκεντζέρ διάβασε για πρώτη φορά το λιμπρέτο, δήλωσε ότι ως Τουρκάλα δεν θα συμμετείχε ποτέ σε ένα τέτοιο έργο, ισχυριζόμενη ότι αυτά που γράφτηκαν δεν αντανακλούσαν την αλήθεια.

Ωστόσο, αμέσως απέσυρε την αντίρρησή της λόγω «επαγγελματικής δεοντολογίας» και συμφώνησε να υποδυθεί την Ενταλί (Edali), μια Αρμένισσα που βίωσε την τουρκική βαρβαρότητα.

Στις 16 Μαρτίου 1957, επέστρεψε στη σκηνή για τα γυρίσματα της RAI.

Ο συνθέτης του έργου, ο Ρόκα, θα δήλωνε ότι ήταν η καλύτερη ερμηνεύτρια μέχρι σήμερα, και σε ένα σημείωμα που έγραψε την 1η Ιανουαρίου 1977, θα έλεγε πόσο καλό θα ήταν αν η Γκεντζέρ ερμήνευε κάποιες άριες από το έργο του, ειδικά από την 3η πράξη, σε μια συναυλία. (F. Cella, σελ. 129) Αυτό το ζήτημα είναι σημαντικό από δύο οπτικές γωνίες: 1) Η πρώτη εμφάνιση της Γκεντζέρ στη Σκάλα του Μιλάνου ήταν αμέσως μετά τον ρόλο της σε αυτή την όπερα (26 Ιανουαρίου 1957). Μήπως, ως προϋπόθεση για την εγκαθίδρυσή της στην Ιταλία και την εμφάνισή της στη Σκάλα του Μιλάνου, το όνειρο όλων των σολίστ της όπερας, ήταν υποχρεωμένη να συμμετάσχει σε μια τέτοια παραγωγή -ζήτημα «επαγγελματικής δεοντολογίας»- δεδομένης της σχολαστικής της προσοχής στην «εθνική ευαισθησία και στον τουρκισμό»; Ή, για να το θέσω πιο ήπια, θα μπορούσε να είχε υπονοηθεί ότι η συμμετοχή του σε μια τέτοια παραγωγή θα αύξανε τις πιθανότητές της να εμφανιστεί στη Σκάλα του Μιλάνου; 2) Θα μπορούσε η συμμετοχή της σε αυτή την παραγωγή να έπαιξε ρόλο στην απόλυσή της από την Κρατική Όπερα (της Τουρκίας), ή μάλλον, στην έλλειψη προστατευτικής παρέμβασης του Τζελάλ Μπαγιάρ (Celal Bayar) αυτή τη φορά; Η όπερα «Όρος Ιβνόρ» (Monte Ivnòr) έτυχε εκτεταμένης κάλυψης από τα μέσα ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένων των ηχογραφήσεων της RAI, και ήταν μια παραγωγή υψηλού προφίλ.

Είναι απίθανο να διέφυγε της προσοχής της Τουρκικής Πρεσβείας στη Ρώμη και του Πρέσβη Τζεβάτ Ατσήκαλην (Cevat Açıkalın), ο οποίος γνώριζε προσωπικά την Γκεντζέρ.

Δεδομένου ότι είναι αδιανόητο ο πρέσβης να πει «Ας μην το αναφέρουμε αυτό στο υπουργείο!», η αντίληψη ότι ένας καλλιτέχνης όπως η Γκεντζέρ, που θα εμφανιζόταν στη δυτική σκηνή θα ήταν λειτουργική για τη χώρα (την Τουρκία), αλλά ότι δεν θα ήταν αξιόπιστη από άποψη «εθνικής ευαισθησίας και τουρκικότητας», πρέπει να είχε εδραιωθεί σε (τουρκικό) κρατικό επίπεδο από το 1957 και μετά.

Το γεγονός ότι δεν έλαβε την «θεσμική διασφάλιση» που ήλπιζε με την «Τόσκα» της Άγκυρας του 1961 και ότι δεν έγινε «κρατική καλλιτέχνις» μέχρι το 1988, δεν πρέπει να υποτιμάται υπό το πρίσμα αυτής της πραγματικότητας.

Παρακάτω, το απόσπασμα του άρθρου, στα τουρκικά, με παραπομπή στο δημοσίευμα. 8 Aralık 1956’da, Napoli’deki San Carlo Tiyatrosu’nda, Lodovico Rocca’nın (1895-1986) Monte Ivnòr (İvnor Dağı) adlı operasında rol alır.

Rocca, bu yapıtının prömiyeri 1939’da Roma’da yapılmış, faşist rejim ile yakın ilişkileri olan bir bestecidir.

Operanın librettosu, Franz Werfel’in Musa Dağ’da Kırk Gün başlıklı kitabından hareketle, Cesare Meano (1899-1957) tarafından kaleme alınmıştır. 1915’deki Ermeni katliamını anlatır.

Güçlü dinsel simgelerle bezenmiştir.

Gencer librettoyu ilk okuduğunda, bir “Türk” olarak böyle bir yapıtta asla rol almayacağını, yazılanların gerçeği yansıtmadığını söyler.

Ancak hemen ardından, “mesleki etik” gereği tepkisinden vazgeçer ve Türk “vahşeti”ni yaşayan Ermeni genç kız Edali’yi canlandırmayı kabul eder. 16 Mart 1957’de RAI çekimleri için yeniden sahnededir.

Yapıtın bestecisi Rocca, o ana kadarki en iyi yorumcu olduğunu belirtecek, 1 Ocak 1977’de yazdığı notta ise, Gencer’in bir konserde, yapıtından, özellikle 3. perdeden bazı aryaları seslendirmesinin ne kadar iyi olacağını söyleyecektir. (F. Cella, s.129) Bu konu iki açıdan önem taşıyor: 1) Gencer’in La Scala’ya ilk çıkışı, bu operada rol alışından hemen sonradır (26 Ocak 1957). İtalya’da yer tutup, tüm opera solistlerinin rüyası olan La Scala’ya çıkabilmesinin ön koşulu olarak, “ulusal duyarlılık ve Türklük” konusunda çok özenli sanatçımıza, böyle bir yapıtta yer alma zorunluluğu-“mesleki etik”- getirilmiş, ya da daha yumuşak bir deyişle, böyle bir yapıtta rol almasının, La Scala’ya çıkma şansını arttıracağı ifade edilmiş olabilir mi? 2) Devlet Operası’ndan çıkarılmasında, daha doğrusu, bu defa Celal Bayar’ın koruyucu müdahalesinden yoksun kalmasında, bu yapıtta yer almış olmasının rolü olabilir mi? Monte Ivnòr operası, RAI kaydı dahil olmak üzere, basında geniş yer bulmuş, göz önünde olan bir yapıttır. Türkiye’nin Roma Büyükelçiliği ve Gencer’i şahsen de tanıyan Büyükelçi Cevat Açıkalın’ın dikkatinden kaçma olasılığı yoktur.

Büyükelçinin, “Aman bunu bakanlığa bildirmeyelim!” demesi söz konusu olamayacağına göre, devlet katında, Gencer gibi bir sanatçının Batı sahnesinde bulunmasının ülke için işlevsel olacağı, ancak “ulusal duyarlılık ve Türklük” konusunda güvenilir olmadığı algısı, 1957’den itibaren yerleşmiş olmalıdır. 1961’deki Ankara Tosca’sıyla umduğu “kurumsal güvence”yi alamamış olmasında, 1988’e kadar “devlet sanatçısı” yapılmamasında bu gerçeğin payı küçümsenmemelidir. https://haber.sol.org.tr/haber/leyla-gencer-la-diva-anticomunista-12-401072 Διαβάστε λίγα για τη βιογραφία της Λεϊλά Γκεντζέρ, εδώ: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9B%CE%AD%CE%B9%CE%BB%CE%B1_%CE%93%CE%BA%CE%AD%CE%BD%CF%84%CE%B6%CE%B5%CF%81 Λίγα λόγια για τις «Σαράντα μέρες στο Μουσά Νταγ»: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CE%B9_%CF%83%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BD%CF%84%CE%B1_%CE%BC%CE%AD%CF%81%CE%B5%CF%82_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%9C%CE%BF%CF%85%CE%B6%CE%AC_%CE%9D%CF%84%CE%B1%CE%B3%CE%BA Λίγα για το λιμπρέτο της όπερας «Όρος Ιβνόρ»: https://www.abebooks.co.uk/sheet-music/Monte-Ivnr-Atti-Cesare-Meano-Ispirati/31402099334/bd Δείτε ένα ωραίο ντοκιμαντέρ για την καλλιτεχνική πορεία της Λεϊλά Γκεντζέρ (με αγγλικούς υπότιτλους), εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=AHZRICOZM-8&t=782s Στη φωτογραφία, η Λεϊλά Γκεντζέρ, που τραγούδησε μπροστά στον Παύλο και στη Φρειδερίκη, όταν το ελληνικό βασιλικό ζεύγος επισκέφτηκε επίσημα την Άγκυρα, το 1952.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους