Η Κατάκτηση του Εαυτού. Η Αυτοκυριαρχία στην Αρχαία Ελληνική Σκέψη και οι Συμβολισμοί των Άθλων του Ηρακλή. «Η πρώτη και μεγαλύτερη νίκη είναι να νικήσει κανείς τον εαυτό του». Η φράση αυτή, που...

Πλήρες Κείμενο:

Η Κατάκτηση του Εαυτού. Η Αυτοκυριαρχία στην Αρχαία Ελληνική Σκέψη και οι Συμβολισμοί των Άθλων του Ηρακλή. «Η πρώτη και μεγαλύτερη νίκη είναι να νικήσει κανείς τον εαυτό του». Η φράση αυτή, που αποδίδεται στον Πλάτωνα μέσα από το έργο Νόμοι, συμπυκνώνει μία από τις βαθύτερες αρχές της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας.

Ότι η αληθινή δύναμη του ανθρώπου δεν βρίσκεται στην κυριαρχία επί των άλλων αλλά στην κυριαρχία επί του ίδιου του εαυτού του.

Για τους αρχαίους Έλληνες, ο άνθρωπος που αδυνατεί να ελέγξει τα πάθη, τις επιθυμίες και τις παρορμήσεις του παραμένει εσωτερικά δούλος, ακόμη κι αν διαθέτει πλούτο, εξουσία ή στρατιωτική ισχύ.

Η έννοια της αυτοκυριαρχίας αποτέλεσε θεμέλιο της ελληνικής σκέψης.

Από τον Σωκράτη έως τους Στωικούς, η εγκράτεια θεωρείτο προϋπόθεση της αρετής και της ελευθερίας.

Ο άνθρωπος όφειλε πρώτα να κυβερνήσει τον εσωτερικό του κόσμο, προτού επιχειρήσει να κυβερνήσει οτιδήποτε άλλο.

Η αδυναμία ελέγχου των παθών οδηγούσε αναπόφευκτα στην ύβρη, στην απώλεια του μέτρου και τελικά στην ηθική και πνευματική παρακμή.

Στην πλατωνική φιλοσοφία, η ανθρώπινη ψυχή παρουσιάζεται ως πεδίον συνεχούς σύγκρουσης ανάμεσα στον Λόγο και στις κατώτερες ορμές. Στον Φαίδρο, ο Πλάτων χρησιμοποιεί τη διάσημη αλληγορία του άρματος.

Η ψυχή παρομοιάζεται με άρμα που οδηγείται από έναν ηνίοχο, ο οποίος συμβολίζει τον Λόγο και τη συνειδητή διάσταση του ανθρώπου.

Το άρμα έλκεται από δύο άλογα: το λευκό, που αντιπροσωπεύει το ευγενές, πειθαρχημένο και ανώτερο μέρος της ψυχής, και το μαύρο, που συμβολίζει τα πάθη, τις επιθυμίες και τις ανεξέλεγκτες ορμές.

Η ισορροπία της ψυχής εξαρτάται από την ικανότητα του ηνιόχου να συγκρατεί και να κατευθύνει αυτές τις αντίρροπες δυνάμεις προς την αρμονία. Στην Πολιτεία, ο Πλάτων αναπτύσσει περαιτέρω τη θεωρία των τριών μερών της ψυχής: του λογιστικού, του θυμοειδούς και του επιθυμητικού.

Το λογιστικόν συνδέεται με τη σκέψη και τη λογική, το θυμοειδές με το θάρρος και την ορμή, ενώ το επιθυμητικόν αφορά τις σωματικές επιθυμίες και τα πάθη.

Η δικαιοσύνη μέσα στην ψυχή επιτυγχάνεται όταν το λογιστικόν κυβερνά και τα υπόλοιπα μέρη βρίσκονται σε ισορροπία.

Η ίδια αντίληψη διαπερνά και τη στωική φιλοσοφία. Οι Στωικοί πίστευαν ότι ο πραγματικός εχθρός του ανθρώπου δεν είναι οι εξωτερικές συνθήκες αλλά τα ανεξέλεγκτα πάθη.

Ο φόβος, η οργή, η φιληδονία, η ματαιοδοξία και η απληστία.

Η ελευθερία δεν οριζόταν ως εξωτερική ανεξαρτησία αλλά ως εσωτερική αυτάρκεια και ψυχική ισορροπία.

Ο πραγματικά ισχυρός άνθρωπος ήταν εκείνος που μπορούσε να διατηρεί την ψυχραιμία του μέσα στις δυσκολίες, να ενεργεί με βάση τη λογική και να αντιστέκεται στις παρορμήσεις του.

Στη σύγχρονη ψυχολογία, η ιδέα αυτή προσεγγίζεται συχνά μέσω της έννοιας του «ερπετικού εγκεφάλου», ενός μεταφορικού όρου που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα αρχέγονα ένστικτα επιβίωσης, επιθετικότητας και άμεσης ικανοποίησης.

Παρότι ο όρος δεν αποτελεί πλέον ακριβή νευρολογική κατηγορία, εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρή συμβολική αξία.

Στην ουσία περιγράφει αυτό που οι αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν «πάθη» ή «επιθυμητικόν»: το κατώτερο, ενστικτώδες μέρος της ανθρώπινης φύσης, το οποίο ωθεί τον άνθρωπο στην υπερβολή, στην απώλεια του μέτρου και τελικά στην αυτοκαταστροφή.

Η ανάγκη τιθάσευσης αυτού του εσωτερικού «θηρίου» αποτυπώνεται με ιδιαίτερη δύναμη στην ελληνική μυθολογία και ειδικότερα στους άθλους του Ηρακλή.

Οι άθλοι του Ηρακλή δεν αποτελούν μόνον αφηγήσεις ηρωικών κατορθωμάτων αλλά μπορούν να ερμηνευθούν και ως αλληγορία της εσωτερικής πάλης του ανθρώπου με τις σκοτεινές και ανεξέλεγκτες πτυχές του εαυτού του.

Ήδη από την ύστερη αρχαιότητα, φιλόσοφοι και μυστικιστές αντιμετώπιζαν τους άθλους ως συμβολική πορεία πνευματικής κάθαρσης και αυτογνωσίας. Το Λιοντάρι της Νεμέας συμβολίζει την ωμή και αδάμαστη δύναμη του εγώ, την οποία ο ήρωας καλείται να αντιμετωπίσει χωρίς εξωτερικά μέσα. Η Λερναία Ύδρα παραπέμπει στα πάθη που πολλαπλασιάζονται όταν ο άνθρωπος τα καταπολεμά επιφανειακά, χωρίς να θεραπεύει τη βαθύτερη ρίζα τους. Οι Στυμφαλίδες Όρνιθες μπορούν να ιδωθούν ως οι τοξικές σκέψεις που δηλητηριάζουν τον νου, ενώ ο Ερυμάνθιος Κάπρος εκφράζει τη βίαιη και ανεξέλεγκτη οργή.

Ο καθαρισμός των στάβλων του Αυγεία συμβολίζει την εσωτερική κάθαρση από τη συσσωρευμένη ηθική και πνευματική «ρύπανση», ενώ η κάθοδος στον Άδη για τη σύλληψη του Κέρβερου αντιπροσωπεύει την αντιπαράθεση με τον βαθύτερο φόβο και το σκοτεινό ασυνείδητο. Ο Ηρακλής, επομένως, δεν κατακτά μόνον εξωτερικά τέρατα· κατακτά κυρίως τον ίδιο του τον εαυτό.

Η ηρωική του πορεία εκφράζει την πεποίθηση ότι η αληθινή ανδρεία δεν περιορίζεται στη σωματική ισχύ αλλά συνδέεται με την πνευματική κυριαρχία πάνω στις κατώτερες ορμές της ανθρώπινης φύσης.

Η αντίληψη αυτή επηρέασε βαθιά μεταγενέστερες φιλοσοφικές και μυστικιστικές παραδόσεις, από τον Ορφισμό και τον Πυθαγορισμό έως τον Νεοπλατωνισμό και τον Στωικισμό.

Η διαχρονικότητα της ιδέας της αυτοκυριαρχίας αποδεικνύεται και από την παρουσία της σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Ο Λάο Τσε διατύπωσε μια παρόμοια θέση γράφοντας ότι «όποιος νικά τους άλλους είναι δυνατός· όποιος νικά τον εαυτό του είναι πανίσχυρος». Παρά τις πολιτισμικές αποστάσεις, η ανθρωπότητα φαίνεται να αναγνωρίζει διαχρονικά ότι η ουσιαστική ελευθερία δεν επιτυγχάνεται μέσω της εξουσίας επί των άλλων αλλά μέσω της εσωτερικής πειθαρχίας και της κυριαρχίας πάνω στα ίδια τα πάθη.

Στη σύγχρονη εποχή, όπου η υπερδιέγερση, η ταχύτητα της πληροφορίας και η κουλτούρα της άμεσης ικανοποίησης ενισχύουν την παρορμητικότητα και αποδυναμώνουν την πειθαρχία, η αρχαιοελληνική έννοια της αυτοκυριαρχίας αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα.

Η ικανότητα του ανθρώπου να ελέγχει τις αντιδράσεις του, να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του, να αντιστέκεται στις καταστροφικές επιθυμίες και να παραμένει προσηλωμένος σε έναν ανώτερο στόχο συνιστά ίσως τη σημαντικότερη μορφή δύναμης.

Για τους αρχαίους Έλληνες, η κατάκτηση του εαυτού αποτελούσε την ύψιστη ηρωική πράξη.

Οι εξωτερικές νίκες θεωρούνταν προσωρινές και φθαρτές.

Η εσωτερική νίκη, αντίθετα, αντιμετωπιζόταν ως μια σχεδόν θεϊκή κατάκτηση, ικανή να μεταμορφώσει τον άνθρωπο από δέσμιο των παθών σε κυρίαρχο της ίδιας του της ύπαρξης. 📚📖 Βιβλιογραφία και πηγές: 1. Πλάτων, Φαίδρος, εκδ. Ζήτρος 2. Το τρισυπόστατο του εγκεφάλου, https://psychishara.gr/to-trisupostato-tou-egefalou/ ✏️ Της Αικ.Γ.Δασκαλοπούλου 📸 Εικόνα: Daskalopoulou Katerina

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους