Η ΜΑΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΣΗΜΕΡΑ Ήταν Απρίλης του ’94. Μαζεμένοι οικογενειακώς, τρώγοντας σοκολατένια πασχαλινά αυγά, παρακολουθούσαμε τον ευρωπαϊκό τελικό του μπασκετικού Ολυμπιακού με την Μπανταλόνα, τότε στο...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Ακόμη θυμάμαι τα μεταξύ σοβαρού και αστείου λόγια του πατέρα μου : " Άντε Γιώργη κατούρα ν' αλλάξει η τύχη" ή τα γούρια με το σακάκι του Ιωαννίδη λες κι έτσι θα απομακρύνονταν οι αντιολυμπιακές σκοτεινές δυνάμεις που ήθελαν να χάσουμε τον τίτλο.

Δυστυχώς, ό,τι μαγικό κι αν επιστρατεύτηκε εκείνη τη μέρα δεν ήταν αρκετό.Τι είναι λοιπόν μαγική σκέψη και γιατί ασκεί τόση γοητεία – ακόμη και σήμερα ή μάλλον ειδικά σήμερα-; Μαγική σκέψη είναι η πίστη -ή συχνότερα η ασυνείδητη αίσθηση- ότι μια σκέψη, μια επιθυμία, μια λέξη, μια τελετουργία ή ένα πρόσωπο μπορεί να επηρεάσει την πραγματικότητα χωρίς πραγματική αιτιακή σύνδεση.

Είναι το «αν το σκεφτώ πολύ, θα γίνει». Ή το «αν το πω, θα το γρουσουζέψω». Ή το «αν κάνω αυτή την κίνηση, θα αποφύγω το κακό». Πολύ οικείο σωστά; Από το παιδί που φοβάται να πατήσει μια γραμμή, γιατί «κάτι κακό θα γίνει», μέχρι τον ψηφοφόρο που θα ψηφίσει τον Σωτήρα για να του λύσει τα προβλήματά του, ίσως να μην υπάρχει δα και τόσο μεγάλη διαφορά.

Ίσως μάλιστα και πυρηνικά, η αφετηρία της σκέψης τους να είναι η ίδια, αφού και στις δύο περιπτώσεις ο άνθρωπος προσπαθεί να διαπραγματευτεί με το χάος και την αβεβαιότητα.

Οι πρώτοι ανθρωπολόγοι προσπάθησαν να καταλάβουν τη μαγεία κοιτάζοντας τις κοινωνίες που ο δυτικός κόσμος ονόμασε, με μεγάλη αλαζονεία, «πρωτόγονες». Ο Bronisław Malinowski, παρατηρώντας τις κοινότητες στα νησιά Trobriand, είδε ότι οι ψαράδες δεν χρησιμοποιούσαν μαγικές τελετουργίες παντού.

Όταν, για παράδειγμα, ψάρευαν στα ήρεμα νερά της λιμνοθάλασσας, εκεί όπου η εμπειρία, η τεχνική και η γνώση επαρκούσαν, η μαγεία ήταν αχρείαστη.

Όταν όμως έβγαιναν στον ανοιχτό ωκεανό, εκεί όπου υπήρχε κίνδυνος, αβεβαιότητα, απρόβλεπτο, τότε εμφανίζονταν οι τελετουργίες, τα ξόρκια, οι συμβολικές πράξεις.

Το είδος μας φαίνεται να προτιμά μια κακή ή εύκολη εξήγηση από καθόλου εξήγηση.

Η νηπιακή σκέψη μοιάζει να μην εγκαταλείπει εύκολα τον άνθρωπο, όχι μόνο ως σκέψη αλλά και ως το συναίσθημα αυτού του πρωτογενούς φόβου μπροστά στο άγνωστο.

Απέναντι όμως σε αυτόν τον φόβο είμαστε οπλισμένοι και με μια αλλοπρόσαλλη δύναμη επιθυμίας.Έτσι ο φόβος αυτός που φαίνεται ν’ ακουμπά τον κόσμο, βαδίζει μαζί με την επιθυμία η οποία μοιάζει να έχει την ίδια τη δύναμη της μεταμόρφωσης του.

Σε πρώτη φάση- στο παιδί- η δύναμη της επιθυμίας είναι τόσο παράδοξα μεγάλη όπου κάνει τη σκέψη από μόνη της να μοιάζει με δράση.

Αν το παιδί ευχηθεί κάτι κακό και αυτό συμβεί, μπορεί να νιώσει ένοχο, όχι επειδή σκέφτεται λογικά, αλλά επειδή δεν έχει ακόμη αποσυνδέσει πλήρως την εσωτερική του ένταση από το εξωτερικό γεγονός.

Αν κάνει μια μικρή τελετουργία και το κακό δεν έρθει, μπορεί να πιστέψει ότι το απέτρεψε.

Η μαγική σκέψη ίσως και να γεννιέται στο σημείο όπου η λάθος αιτιότητα γίνεται πρώιμη οντολογία και τρόπος να υπάρχεις σε έναν κόσμο όπου το μέσα και το έξω, η επιθυμία και το γεγονός, ο φόβος και η πραγματικότητα δεν έχουν ακόμη μπει στα ψυχρά τους σύνορα.

Το παιδί δεν αντέχει εύκολα ότι κάτι μπορεί να συμβεί χωρίς λόγο και χωρίς κάποιο κρυφό νόημα.

Γι’ αυτό προτιμά, πολλές φορές, να φταίει το ίδιο.

Η ενοχή μπορεί να είναι βαριά, αλλά δίνει έστω μια μορφή ελέγχου.

Αν φταίω εγώ, τότε ίσως μπορώ και να το διορθώσω.

Αν όμως δεν φταίει κανείς, αν ο κόσμος απλώς συμβαίνει, τότε είμαι εντελώς εκτεθειμένος.Βρε λέτε αν είχα κατουρήσει νωρίτερα, ο Πάσπαλι να είχε βάλει το τελευταίο σουτ; Ο Freud ονόμασε το φαινόμενο αυτό όπου η σκέψη, η επιθυμία ή η φαντασίωση μπορούν να επηρεάσουν τον κόσμο σαν να ήταν πράξεις, «παντοδυναμία των σκέψεων". Κι αν στο παιδί αυτό φαίνεται καθαρά, τι μορφή λαμβάνει στον ενήλικα; Γούρια, προλήψεις, τελετουργίες, όπως και στην ανάγκη να υπάρχει κάποιος ή κάτι που κρατάει το νήμα των πραγμάτων.

Ένα νόημα. Σωστά; Η νεωτερικότητα, μας λέει ο Weber, απομάγευσε τον κόσμο.

Η επιστήμη, η τεχνική, η γραφειοκρατία, ο υπολογισμός, η ορθολογική οργάνωση έδιωξαν σταδιακά τα πνεύματα, τις θεότητες, τις μυστικές δυνάμεις κτλ κτλ . Έτσι, ο κόσμος έγινε εξηγήσιμος, διαχειρίσιμος, μετρήσιμος και προβλέψιμος . Τώρα δεν χρειάζεται πια να ρωτήσεις τον μάγο γιατί έγινε κάτι, μιας και υπάρχει ο ειδικός, η διαδικασία, το πρωτόκολλο.

Αλλά τι πραγματικά και σε βάθος άλλαξε; Η απομάγευση μπορεί να αφαιρεί το μυστήριο, όμως δεν αφαιρεί την ανάγκη για νόημα και μάλιστα τόσο συνεκτικό, ώστε να χωρέσει στα κεφάλια μας.

Μπορεί να οργανώνει την παραγωγή, αλλά δεν απαντά γιατί νιώθουμε κενοί.

Και έτσι ο ορθολογισμός, που υποσχέθηκε απελευθέρωση από τη δεισιδαιμονία, κινδύνευσε να γίνει ένα άλλο είδος φυλακής.Το «σιδερένιο κλουβί» του Weber που αντικατοπτρίζει αυτή τη νέα, πιο σύγχρονη μορφή μεταφυσικής, όπου από το «έτσι θέλει ο Θεός» μεταφερόμαστε στο «έτσι λειτουργεί το σύστημα». Η μαγική σκέψη, λοιπόν, σήμερα δεν είναι περιθωριακή.

Βρίσκεται, θα μπορούσαμε να πούμε, στο κέντρο της πολιτικής και οικονομικής ζωής.

Βρίσκεται στην πίστη ότι ένας ηγέτης θα λύσει δομικά προβλήματα χωρίς συλλογική μεταβολή.

Στην πίστη ότι οι Αγορές έχουν σοφία ανώτερη από τις κοινωνίες.

Στην πίστη ότι η τεχνολογία θα διορθώσει πληγές που είναι πολιτικές, ψυχικές και οικολογικές.

Και στην πίστη ότι η ανάπτυξη μπορεί να συνεχίζεται άπειρα σε έναν πεπερασμένο πλανήτη.

Για ποια απομάγευση μιλάμε, τότε; Απομαγεύσαμε, υποτίθεται, τη φύση, αλλά μαγέψαμε την οικονομία.Απομαγεύσαμε τη θρησκεία, αλλά ιεροποιήσαμε την αγορά.Απομαγεύσαμε το θαύμα, αλλά θεοποιήσαμε την τεχνική.Απομαγεύσαμε τον ορατό κόσμο, αλλά αφήσαμε τον άνθρωπο μόνο μέσα σε αυτόν.

Και ένας μόνος άνθρωπος, μέσα σε έναν αβέβαιο κόσμο, πάντα θα ψάχνει κάτι να λατρέψει.

Είτε λέγεται σωτήρας, είτε Κράτος, είτε Ολυμπιακός.Γιατί μας γοητεύει ακόμη η μαγεία τελικά; Μήπως γιατί υπόσχεται ότι ο κόσμος δεν είναι εντελώς αδιάφορος; Ή γιατί δίνει μορφή στο άμορφο.; Χωρίς αυτήν θα υπήρχε άραγε τέχνη, παιχνίδι, παραμύθι, έρωτας, τελετουργία μνήμης, κοινότητα; Το επιτακτικό ζήτημα γίνεται μάλλον να ξεχωρίσουμε τη μαγεία που ανοίγει τον κόσμο από τη μαγική σκέψη που μας παραδίδει σε σωτήρες.

Η πρώτη γεννά παιχνίδι, τέχνη, φαντασία, σχέση, παρηγοριά, δημιουργία.Η δεύτερη γεννά υποταγή, λατρεία, πολιτική ανευθυνότητα, οικονομική μοιρολατρία και πίστη χωρίς κρίση.

Η πρώτη ξέρει ότι παίζει.Η δεύτερη ξεχνά ότι πιστεύει.

Το παιδί σουτάρει την μπάλα.

Αν βάλει στα δέκα σουτ λιγότερα από πέντε, κάτι κακό θα συμβεί.

Ο ενήλικας περιμένει τον Τσίπρα, τον Μητσοτάκη, την Καρυστιανού ή οποιονδήποτε άλλο φορέα λύτρωσης να σηκώσει πάνω του το βάρος μιας κοινωνίας που δεν αντέχει άλλο την αβεβαιότητα, νομίζοντας ότι μεγάλωσε. Μήπως όμως απλώς άλλαξε τελετουργία;

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους