ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣΗΣ Η θεωρία του Αμερικανού νευροφυσιολόγου και ψυχολόγου Benjamin Libet αποτέλεσε μία από τις πιο πολυσυζητημένες απόπειρες αμφισβήτησης της ελευθερίας της...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Τα πειράματά του έδειξαν ότι η εγκεφαλική δραστηριότητα που σχετίζεται με μια πράξη εμφανίζεται λίγο πριν ο άνθρωπος αποκτήσει συνειδητή αίσθηση ότι «παίρνει την απόφαση». Πολλοί θεώρησαν ότι αυτό αποδεικνύει πως η συνείδηση δεν αποφασίζει πραγματικά, αλλά απλώς ενημερώνεται εκ των υστέρων για αποφάσεις που ήδη έχουν ληφθεί από τον εγκέφαλο.

Ωστόσο, η ερμηνεία αυτή απέχει πολύ από το να θεωρείται οριστική.

Και εδώ ακριβώς αρχίζει μια πολύ ενδιαφέρουσα φιλοσοφική και μεταφυσική κριτική.

Το βασικό πρόβλημα στη σκέψη του Libet είναι ότι ταυτίζει ουσιαστικά τη συνείδηση με τη νευρωνική δραστηριότητα.

Δηλαδή θεωρεί — έστω έμμεσα — ότι αν προηγείται ο εγκέφαλος χρονικά, τότε ο εγκέφαλος είναι και η πρωταρχική αιτία της απόφασης.

Όμως αυτή η υπόθεση δεν αποδεικνύεται από το ίδιο το πείραμα.

Είναι φιλοσοφική ερμηνεία και όχι επιστημονικό δεδομένο.

Το γεγονός ότι μια νευρωνική διεργασία προηγείται της συνειδητής αντίληψης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η συνείδηση παράγεται από τον εγκέφαλο.

Θα μπορούσε εξίσου να σημαίνει ότι η συνείδηση εκφράζεται μέσω του εγκεφάλου και ότι η νευρωνική ενεργοποίηση αποτελεί απλώς το υλικό αποτύπωμα μιας βαθύτερης, μη υλικής διεργασίας.

Εδώ ακριβώς εμφανίζεται μια εναλλακτική θεώρηση της συνείδησης, την οποία υποστηρίζουν αρκετοί σύγχρονοι στοχαστές, φυσικοί και ερευνητές της συνείδησης.

Σύμφωνα με αυτή την άποψη, ο εγκέφαλος δεν παράγει τη συνείδηση, αλλά λειτουργεί περισσότερο ως δέκτης, μετατροπέας ή διεπαφή μέσω της οποίας η συνείδηση εκφράζεται στο υλικό επίπεδο.

Μια χρήσιμη αναλογία είναι το ραδιόφωνο.

Το γεγονός ότι η μουσική ακούγεται από το ραδιόφωνο δεν σημαίνει ότι παράγεται μέσα στα κυκλώματά του.

Αν καταστραφεί το ραδιόφωνο, η μετάδοση δεν παύει να υπάρχει· απλώς δεν μπορεί πλέον να εκφραστεί μέσω της συγκεκριμένης συσκευής.

Με παρόμοιο τρόπο, ο εγκέφαλος ίσως να μην είναι η πηγή της συνείδησης αλλά το όργανο έκφρασής της.

Αυτή την προσέγγιση αναπτύσσει ιδιαίτερα ο Ιταλοαμερικανός φυσικός, μηχανικός και εφευρέτης Federico Faggin, γνωστός όχι μόνο ως πρωτοπόρος της μικροηλεκτρονικής και δημιουργός του πρώτου εμπορικού μικροεπεξεργαστή, αλλά και ως ερευνητής της φύσης της συνείδησης. Ο Faggin υποστηρίζει ότι η συνείδηση δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά μέσα από υλιστικές νευρωνικές διεργασίες.

Για εκείνον, η υποκειμενική εμπειρία — το ότι «βιώνουμε» συνειδητά — αποτελεί θεμελιώδη διάσταση της πραγματικότητας και όχι παράγωγο της ύλης.

Σύμφωνα με τη θεωρία του, η συνείδηση προηγείται της πληροφορίας και της φυσικής μορφής.

Η ύλη και ο εγκέφαλος λειτουργούν ως εκφράσεις βαθύτερων πεδίων συνείδησης.

Άρα, όταν βλέπουμε μια νευρωνική ενεργοποίηση πριν από τη συνειδητή αντίληψη, ίσως απλώς παρατηρούμε τη στιγμή κατά την οποία μια υπερβατική πρόθεση «κατεβαίνει» στο βιολογικό επίπεδο.

Με άλλα λόγια, το readiness potential που μέτρησε ο Libet μπορεί να μην είναι η γέννηση της απόφασης, αλλά το βιολογικό της αποτύπωμα.

Η μεταφυσική προσέγγιση θα έλεγε ότι η απόφαση γεννιέται αρχικά σε ένα βαθύτερο επίπεδο συνείδησης — στην ψυχή ή στον υπερβατικό Νου — και στη συνέχεια μεταδίδεται στον εγκέφαλο, ο οποίος ενεργοποιεί τις αντίστοιχες νευρωνικές διαδικασίες.

Η προσωπικότητα και ο υπολογιστικός νους αντιλαμβάνονται αυτή τη διαδικασία με καθυστέρηση, ακριβώς επειδή λειτουργούν στο πιο πυκνό και αργό επίπεδο της ύλης.

Αυτό μάλιστα εξηγεί κάτι που η καθαρά υλιστική προσέγγιση δυσκολεύεται να ερμηνεύσει: τις στιγμές έμπνευσης, διαίσθησης ή αιφνίδιας γνώσης που εμφανίζονται «ολόκληρες» μέσα στη συνείδηση, χωρίς να προηγείται γραμμική λογική επεξεργασία.

Πολλοί επιστήμονες, καλλιτέχνες και μυστικιστές περιγράφουν εμπειρίες όπου η λύση ή η κατανόηση εμφανίζεται ξαφνικά, σαν να «μεταδόθηκε» από βαθύτερο επίπεδο ύπαρξης.

Επιπλέον, τα πειράματα του Libet έχουν δεχθεί σοβαρή κριτική και από την ίδια τη νευροεπιστήμη.

Πρώτον, οι αποφάσεις που εξετάζονταν ήταν εξαιρετικά απλές και ασήμαντες — π.χ. πότε θα κινήσει κάποιος το δάχτυλό του.

Δεν αποδεικνύεται ότι το ίδιο ισχύει για πολύπλοκες υπαρξιακές ή ηθικές αποφάσεις.

Άλλο να αποφασίζεις πότε θα πατήσεις ένα κουμπί και άλλο να αποφασίζεις αν θα συγχωρήσεις κάποιον, αν θα θυσιαστείς για έναν σκοπό ή αν θα αλλάξεις ριζικά τη ζωή σου.

Δεύτερον, αρκετοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι το readiness potential ίσως δεν αντιπροσωπεύει συγκεκριμένη απόφαση, αλλά γενική προετοιμασία του εγκεφάλου για πιθανή δράση.

Δηλαδή ο εγκέφαλος μπορεί απλώς να «ζεσταίνει τη μηχανή» πριν ακόμη ληφθεί η τελική απόφαση.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι ο ίδιος ο Libet δεν αρνήθηκε πλήρως την ελευθερία της βούλησης.

Πρότεινε την ιδέα του “free won’t” — δηλαδή ότι παρόλο που η αρχική ώθηση μπορεί να εμφανίζεται ασυνείδητα, ο άνθρωπος διατηρεί τη δυνατότητα να σταματήσει ή να αναστείλει μια πράξη πριν αυτή ολοκληρωθεί.

Σαν να υπάρχει ένα εσωτερικό δικαίωμα βέτο της συνείδησης.

Από εσωτερική σκοπιά, αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.

Γιατί η ελευθερία ίσως δεν βρίσκεται τόσο στην πρώτη αυτόματη ώθηση, όσο στη δυνατότητα της επίγνωσης να παρέμβει μέσα στη μηχανικότητα.

Εκεί ακριβώς τοποθετούν οι πνευματικές παραδόσεις τη σημασία της αφύπνισης.

Το βαθύτερο πρόβλημα του υλισμού είναι ότι προσπαθεί να εξηγήσει τη συνείδηση σαν να είναι απλώς ένα παραπροϊόν της ύλης.

Όμως η ίδια η ύπαρξη της συνειδητής εμπειρίας παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια της επιστήμης.

Κανείς δεν έχει εξηγήσει πώς ακριβώς ηλεκτροχημικές διεργασίες παράγουν υποκειμενική εμπειρία, αυτογνωσία, νόημα ή αίσθηση ταυτότητας.

Η μεταφυσική και κβαντική προσέγγιση αντιστρέφει την εικόνα: δεν είναι η συνείδηση προϊόν της ύλης, αλλά η ύλη έκφραση της συνείδησης.

Μέσα σε αυτή την οπτική, ο εγκέφαλος λειτουργεί σαν γέφυρα ανάμεσα στην ψυχή και στο υλικό επίπεδο.

Η ψυχή ή ο υπερβατικός Νους λαμβάνει την απόφαση σε βαθύτερο πεδίο ύπαρξης, ο εγκέφαλος ενεργοποιείται ως βιολογικός μηχανισμός μετάδοσης και η προσωπικότητα αντιλαμβάνεται τελικά τη διαδικασία με χρονική καθυστέρηση.

Άρα, τα πειράματα του Libet ίσως να μην αποδεικνύουν ότι δεν υπάρχει ελευθερία της βούλησης.

Ίσως απλώς αποκαλύπτουν ότι η πραγματική πηγή της βούλησης βρίσκεται βαθύτερα από το επίπεδο της συνηθισμένης εγκεφαλικής αυτοαντίληψης.

Και ίσως η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση να μην είναι ότι ο άνθρωπος πιστεύει πως είναι ελεύθερος.

Ίσως η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση να είναι ότι ο άνθρωπος νομίζει πως είναι μόνο ο εγκέφαλός του. @ακόλουθοι

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους