Original Post

Πλήρες Κείμενο:

ΔΙΟΝΥΣΟΣ Εισαγωγή Στο αρχαιολογικό Μουσείο της Φλωρεντίας εκτίθεται ο περίφημος "Κρατήρας της Φλωρεντίας" γνωστός και ως «Αγγείο του Φρανσουά». Ο κρατήρας, που είναι έργο του αγγειοπλάστη Εργοτίμου και του αγγειογράφου Κλειτία, ανήκει στα μελανόμορφα έργα της Αθηναϊκής αγγειογραφίας και υπολογίζεται πως κατασκευάστηκε γύρω στο 560 πΧ. Λόγω της πληθώρας των παραστάσεων που φέρει γύρω από την επιφάνειά του και των μικρογραφιών των προσώπων που διακρίνονται σε αυτές (διακοσίων πενήντα στο σύνολο) έχει χαρακτηριστεί ως «μυθολογική βίβλος». Οι παραστάσεις, που είναι εμπνευσμένες από το μύθο και την Ιλιάδα του Ομήρου, έχουν ως κεντρικό τους θέμα τους γάμους του Πηλέα και της Θέτιδος όπως ακριβώς περιγράφεται σε χωρίο του έπους.

Ανάμεσα στις μορφές του Χείρωνα, της Δήμητρας, της Εστίας, των Ωρών κ.α. που συμμετέχουν στη σκηνή του γάμου, γίνεται περισσότερο ευδιάκριτη μια μικροσκοπική ανδρική μορφή που ακολουθεί την πομπή.

Η μορφή αυτή παρουσιάζεται ενδεδυμένη με ποδήρη χιτώνα, διακοσμημένο με γεωμετρικά σχέδια και άνθη, και ανοιχτόχρωμο ιμάτιο στους ώμους.

Οι βραχίονες που μένουν ακάλυπτοι υποβαστάζουν έναν αττικό αμφορέα.

Το κεφάλι του άνδρα περιβάλλεται από περίτεχνη κόμη και γενειάδα και στο πρόσωπό του διακρίνονται δύο μεγάλοι κυκλικοί οφθαλμοί.

Η μορφή αυτή απεικονίζει τον Διόνυσο.

Το αξιοπερίεργο, εδώ, είναι πως στα Έπη του Ομήρου κάθε αναφορά προς το Διόνυσο είναι απλώς συμπτωματική αφού εκείνη την εποχή ο θεός δεν αναγνωριζόταν ως μέλος της οικογένειας των Ολύμπιων, ούτε φυσικά ως ένας από εκείνους που τιμούσαν οι ήρωες των επών.

Το γεγονός αυτό αποτέλεσε ένα από τα ερωτήματα στη μελέτη του ευρήματος.

Παρατηρήθηκε επίσης πως σε αντίθεση με τη συνήθη τακτική των αγγειογράφων να σχεδιάζουν τις μορφές των προσώπων προφίλ, στην παράσταση αυτή το πρόσωπο του Διονύσου παρουσιάζεται όλο στραμμένο προς τον θεατή.

Επιπλέον, στην Αττική αγγειοπλαστική τέχνη εκείνης της περιόδου το ομοίωμα του Διονύσου ήταν συνήθως ένα απλό προσωπείο που αναρτούσαν πάνω σε ένα στήριγμα.

Εν τέλει, παρατηρώντας την παράταξη των μορφών των θεών και του Διονύσου που εμφανίζεται τελευταίος, οι μελετηρές κατέληξαν στο συμπέρασμα πως η παρουσία του στην παράσταση είναι προσωπική παρέμβαση του καλλιτέχνη που δημιούργησε τη μορφή του Διονύσου επηρεασμένος από τη διονυσιακή λατρεία που στην Αττική είχε γίνει πια δημοφιλής από τον 6ο π.κ.χ. αιώνα.

Η συνάθροιση του Χείρωνα, της Δήμητρας και του Διονύσου που συνοδεύουν την Εστία, προστάτιδα της οικογενειακής εστίας και τις Ώρες, υποδηλώνει την πρόοδο της νέας οικογένειας, την αφθονία των δώρων της γης, το κυνήγι, τη συγκομιδή των αγρών, την άμπελο και τον οίνο.

Το νέο ζευγάρι δέχεται τα δώρα των θεών ως «εγγυητών μιας τάξεως κοσμικής» συνδεδεμένων με την ευκαρπία, ανάμεσά τους και του Διονύσου ως ευεργέτη θεού του οίνου όπως αποδεικνύει το αγγείο που αυτός κρατεί στους ώμους του.

Η ονομασία Διόνυσος είναι σύνθετη.

Σχηματίζεται από το όνομα του Διός και το επίθετο «νύσος» , πιθανότατα θρακικής ή θρακο-φρυγικής προέλευσης λέξης, συνώνυμης της ονομασίας «κούρος» που σημαίνει νέος ή γιός.

Με την ονομασία «Νύσαι» στον πληθυντικό αναφέρονται επίσης νεαρές γυναίκες, που θεωρούνταν ως οι ακόλουθοι και τροφοί του Διονύσου.

Προτού τον 6ο π.κ.χ. αιώνα ο Διόνυσος είναι ο λιγότερο «πολιτικός» θεός των Ελλήνων.

Καμιά πόλη, ούτε καν εκείνες που ιδρύθηκαν στις αποικίες, δεν τον επικαλούνταν ως προστάτη.

Παρόλα αυτά όμως η διονυσιακή λατρεία είσδυσε με διάφορους τρόπους, ιδίως στην Αττική όπου από τον 6ου π.κ.χ. αιώνα πήρε μεγάλη σπουδαιότητα.

Παρόλο που το όνομα του Διονύσου συνδέθηκε άμεσα με τους σατύρους και με ένα είδος «φρενίτιδας» που κατά το μύθο κατέλαβε ορισμένες γυναίκες, τις Μαινάδες, οι οποίες αρνήθηκαν την πρόσκληση του θεού και τιμωρήθηκαν γι αυτό, εν τούτοις, οι καλλιτέχνες της εποχής αρνήθηκαν να προσδώσουν στον Διόνυσο το ράθυμο παρουσιαστικό του Κλειτίου και τον παρουσιάζον με διαφορετική μορφή.

Στα έργα τους ο θεός του οίνου εμφανίζεται με το ιερατικό μεγαλείο του Δία και του Ποσειδώνα.

Ως ένδυμά του έχει το επίσημο ιωνικό φόρεμα και ιμάτιο των βασιλέων ή των ιερέων της ανατολής, αμφίεση που αργότερα γίνεται το πρώτο κοστούμι του τραγικού ηθοποιού στα χρόνια που συγκροτείται και αναπτύσσεται το αθηναϊκό θέατρο.

Το σαγόνι του θεού σκεπάζεται από μακριά και μυτερή γενειάδα και η πλούσια κόμη του, χωρισμένη σε βοστρύχους, στεφανώνεται με φύλλα κισσού.

Σε όρθια, καθιστή ή επικλινής θέση ο θεός κρατά τον κάνθαρο, το ποτήρι του οίνου.

Στις παραστάσεις αυτές ο Διόνυσος συνοδεύεται πάντοτε από δύο Μαινάδες, στα αριστερά ή στα δεξιά του.

Αρκετά συχνά, αντί του κάνθαρου, υψώνει κλαδί αμπέλου με τρείς διακλαδώσεις που καμπυλώνουν και σκεπάζουν τη μορφή του με το φύλλωμά τους.

Πολλές φορές τα κλαδιά της αμπέλου αναμιγνύονται με κλαδιά κισσού και γίνονται τα κατεξοχήν σύμβολα του όπως αποδεικνύεται από το πλήθος των διακοσμημένων με αυτά αττικών αγγείων των οποίων η χρήση προοριζόταν για την εξαγωγή του οίνου της περιοχής.

Με τη μορφή αυτή ο Διόνυσος παρουσιάζεται και στη Λάρνακα του Κυψέλου, κορινθιακό έργο των μέσων του 6ου π.κ.χ αιώνα που ο Παυσανίας αναφέρει πως θαύμασε ανάμεσα στους θησαυρούς του ναού της ‘Ηρας, στην Ολυμπία.

Από τον περιηγητή επίσης περιγράφεται εγχάρακτη παράσταση στην οποία ο Διόνυσος εμφανίζεται ξαπλωμένος μέσα σε σπήλαιο με ποδήρη χιτώνα και γενειάδα να κρατά στο ένα χέρι χρυσό αγγείο και να περιβάλλεται από κλαδιά αμπέλου, κισσού και ροδιάς.

Στην εποχή του Πεισίστρατου και των Πεισιστρατίδων αρχίζουν να εξαλείφονται και οι τελευταίες διακρίσεις μεταξύ του Διονύσου και των Ολυμπίων.

Στα έργα εκείνης της εποχής ο Διόνυσος "τρυπώνει" πλέον ολοκληρωτικά στην οικογένεια των Ολύμπιων και παρουσιάζεται να παίρνει μέρος σε συμβούλιο των θεών και να είναι παρών ακόμη και στη γέννηση της Αθηνάς.

Σε παράσταση αμφορέα που ανήκει στο ζωγράφο Αμάσιο παρατηρείται η εξής αντίθεση: η συντροφιά του Διονύσου και δύο Μαινάδων να στέκουν δίπλα στον Ποσειδώνα και την Αθηνά, θεών που εδρεύουν στην Ακρόπολη.

Και είναι αξιοσημείωτη η προτίμηση των αγγειογράφων της εποχής στο να ζωγραφίζουν το μυθολογικό σατυρικό επεισόδιο κατά το οποίο ο Διόνυσος συνοδεύει τον «αποδιοπομπαίο» από τον Όλυμπο, ετεροθαλή αδερφό του Ήφαιστο, στην επιστροφή του εκεί.

Η σκηνή, αρκετά κωμική, πλαισιώνεται από πλήθος σατύρων που κάτω από τους ήχους των αυλών τους οδηγούν τον ημίονο που μεταφέρει τον κουτσό Ήφαιστο.

Η σκηνογραφία αυτή θα αποτελέσει αργότερα το είδος εκείνο από το οποίο προήλθε το σατυρικό δράμα.

Στο σημείο αυτό, αγαπητοί φίλοι, με την επίγευση της εύθυμης αυτής σκηνής μεταξύ Διονύσου, Ηφαίστου και σατύρων θα αποχαιρετιστούμε για απόψε. Φωτογραφία: Ο Κρατήρας του Εργοτίμου και του Κλειτία, 570 π.κ.χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Φλωρεντίας Πηγή: ΔΙΟΝΥΣΟΣ-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΤΟΥ ΒΑΚΧΟΥ, H. JEANMAIRE

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους