Συνεχίζοντας με αυτό το ιστορικό εύρημα που ήρθε στην επιφάνεια - την έκδοση L’établissement des réfugiés en Grèce (1926) της Κοινωνίας των Εθνών - αξίζει να σταθεί κανείς στους δύο χάρτες που...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Ο πρώτος καταγράφει εκατοντάδες προσφυγικούς οικισμούς σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Το βλέμμα πέφτει αμέσως στη μεγάλη πυκνότητα των οικισμών στη Μακεδονία και την Κρήτη.

Πρόκειται κυρίως για χωριά όπου κατοικούσαν μουσουλμανικοί πληθυσμοί, οι οποίοι εκδιώχθηκαν προς τη Μικρά Ασία και ανταλλάχθηκαν με χριστιανικούς πληθυσμούς που εκδιώχθηκαν από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο προς την Ελλάδα.

Τα τοπωνύμια των χωριών, πάρα πολλά εξ αυτών τουρκικά, άλλαξαν περίπου δέκα χρόνια αργότερα, επί δικτατορίας της 4ης Αυγούστου.

Μέσα από αυτή την καταγραφή αναδεικνύεται η μεγάλη - και ακόμη σχετικά λίγο μελετημένη - αγροτική διασπορά των προσφύγων του Μεσοπολέμου.

Ενώ για τους αστικούς προσφυγικούς πληθυσμούς, κυρίως της Αττικής, διαθέτουμε πλέον εκτεταμένες ιστορικές έρευνες και καταγραφές, για το τεράστιο πλήθος των προσφυγικών οικισμών της ελληνικής υπαίθρου υπάρχουν μόνο οι σημαντικές μελέτες της Αλέκας Καραδήμου-Γερόλυμπου και της Βίλμας Χαστάογλου - αν δεν μου διαφεύγει κάτι - καθώς και λίγες νεότερες, ακόμη αδημοσίευτες, διατριβές.

Ο δεύτερος χάρτης αποτελεί επίσης μια εξαιρετικά σημαντική ιστορική μαρτυρία.

Αποτυπώνει την εθνογραφική σύνθεση της Μακεδονίας πριν και μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών, επαρχία προς επαρχία, κατά την περίοδο 1912–1926.

Και εδώ εμφανίζονται τα παλαιά τοπωνύμια, μαζί με τις πληθυσμιακές συνθέσεις: επαρχίες όπου κυριαρχούν οι ελληνικοί πληθυσμοί, άλλες όπου οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί υπερβαίνουν το 50%, αλλά και περιοχές της βορειοδυτικής Μακεδονίας όπου καταγράφεται ένα αξιοσημείωτο ποσοστό - από κάτω του 10% έως και πάνω από 40% - με την ένδειξη Bulgarisant divers («βουλγαρίζοντες διάφοροι»). Το ποσοστό αυτό σε πολλές περιπτώσεις παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητο (Καστοριά, Φλώρινα, Γουμένισσα, Έδεσσα), ενώ αλλού μειώθηκε σημαντικά ή εξαφανίστηκε πλήρως, όπως στο Κιλκίς.

Πρόκειται για τις μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες που στη συνέχεια τέθηκαν στο περιθώριο από το ελληνικό κράτος, μέσα από την απαγόρευση της γλώσσας και κάθε δημόσιας αναφοράς στην καταγωγή τους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι δεν πρόκειται για έναν από τους εθνογραφικούς χάρτες που κατασκευάστηκαν προκειμένου να εξυπηρετήσουν τις προπαγανδιστικές ανάγκες και τους γεωπολιτικούς σχεδιασμούς των πολέμων των αρχών του 20ού αιώνα, αλλά για επίσημη έκθεση της Κοινωνίας των Εθνών, και όπως αναφέρεται ρητά: «Préparée sur la base des Recensements de 1913 et 1920, ainsi que des Statistiques du Ministère de l'Assistance Publique Hellénique, de la Commission Mixte d'échange des populations Gréco-Turques, de la Commission Mixte pour l'émigration volontaire des populations Grecques et Bulgares, et de la Commission d'Établissement des Réfugiés.» («Προετοιμάστηκε βάσει των απογραφών του 1913 και 1920, καθώς και των στατιστικών του Υπουργείου Περιθάλψεως της Ελλάδος, της Μικτής Επιτροπής Ανταλλαγής των Ελληνοτουρκικών Πληθυσμών, της Μικτής Επιτροπής για την Εθελούσια Μετανάστευση των Ελληνικών και Βουλγαρικών Πληθυσμών και της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων».) Πρόκειται τελικά για ένα εξαιρετικό τεκμήριο της ρευστής εικόνας της Μακεδονίας κατά την περίοδο 1912–1926, πριν και μετά τις μεγάλες εθνοκαθάρσεις που απλώθηκαν σε ολόκληρα τα Βαλκάνια, τη Μικρά Ασία, την Αρμενία και τον Πόντο.

Θερμές ευχαριστίες και πάλι, στην Nerantzoula Chrysou για αυτό το πολύτιμο «δώρο» από το αρχείο του πολιτικού μηχανικού Χαράλαμπου Καλπάκα.

Αναφέρθηκε και στην προηγούμενη ανάρτηση: το πλήρες ψηφιακό αντίγραφο της έκθεσης, καθώς και οι δύο χάρτες της προσφυγικής εγκατάστασης στην Ελλάδα που τη συνοδεύουν, σε υψηλή ανάλυση, βρίσκονται πλέον στο Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος / Urban Environment Laboratory, στη διάθεση των φοιτητών, των φοιτητριών, των ερευνητών και των ερευνητριών μας.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους