ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΖΕΪΜΠΕΚΙΚΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΟΥ ΧΟΡΟΥ Θα έπρεπε να ντρέπεται ΣΚΑΙ που χθες κάλεσε τον συγγραφέα Λεκάκη να διασπείρει ψευδείς παρετυμολογικές και ανιστόρητες θεωρίες για τον ζεϊμπέκικο που...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Καλά, εδώ σε συχνή βάση ακόμα και η ΕΡΤ καλεί τον κ. Λεκάκη να λέει παρόμοια πράγματα.

Θα πρέπει να επέμβη η Ακαδημία Αθηνών και η ελληνική πανεπιστημιακή κοινότητα της γλωσσικής επιστήμης με επιστολές κατά του ΣΚΑΙ για διασπορά ψευδών ειδήσεων.

Ας δούμε τι είπε ο κ. Λεκάκης και τι υποστηρίζει η επιστήμη της γλωσσολογίας, ΛΕΚΑΚΗΣ 1. Ετυμολογεί το ζεϊμπέκικος από το Ζευ + φρυγικό βέκος, με την έννοια "ο χορός του Δία", και λέει ότι πρέπει να γράφεται με υ και όχι με ι (ζεϋμπεκικος, όχι ζεϊμπεκικος). Με αυτόν τον τρόπο προσπαθεί να αποδείξει ότι ο χορός έχει αρχαιοελληνική προέλευση. 2. Λέει ότι η φρυγική λέξη βέκος διασώζεται σήμερα στα ελληνικά ως μπουκιά. 3. Λέει ότι ο ζεϊμπέκικος είναι ο χορός αρτοζύνας, ο χορός που χορεύτηκε από τους Κουρήτες, όταν γεννήθηκε ο Ζευς και έπρεπε να καλύπτουν με τις φωνές τους και τα κρόταλά τους και τις ιαχές τους το κλάμα του μωρού ώστε να μη το δει ο Κρόνος και το φάει.

Έτσι οι Κουρήτες ήταν οι πρώτοι Ζεϊμπέκηδες, οι πρώτοι που χόρεψαν αυτόν τον χορό προς τιμήν του Διός και του έδιναν κάτι να φάει στο στόμα, εξού και το βέκος. 4. Οι Τούρκοι δεν έχουν ιστορία και καπηλεύονται τον αρχαιοελληνικό χορό ζεϊμπέκικος ΤΙ ΛΕΕΙ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ Τι να πρωτοπιάσει κανείς από το αντιεπιστημονικό παραλήρημα του Λεκάκη; Ποια είναι η επιστημονικά αποδεκτή άποψη για την ετυμολογία και την προέλευση του ζεϊμπεκικου Η λέξη ζεϊμπέκικος σημαίνει αρχικά «ο σχετικός με τους Ζεϊμπέκηδες». Στα ελληνικά είναι σχηματισμός από το Ζεϊμπέκης / Ζεϊμπέκοι + την ελληνική κατάληξη -ικός· γι’ αυτό λέμε ζεϊμπέκικος χορός και ουσιαστικοποιημένα το ζεϊμπέκικο.

Η βαθύτερη ετυμολογία του τουρκικού/οθωμανικού zeybek δεν είναι απολύτως βέβαιη.

Υπάρχουν διάφορες προτάσεις: παλαιοτουρκική εξήγηση από στοιχεία όπως sü «στρατός» + bek/bey «άρχοντας», άλλη πρόταση από saybek με σημασία περίπου «δυνατός φύλακας», ενώ έχουν προταθεί και μη τουρκικές ή πιο σύνθετες ερμηνείες.

Άρα το ασφαλέστερο είναι: η ελληνική λέξη προέρχεται από το zeybek/Ζεϊμπέκης, αλλά η τελική ετυμολογία του zeybek παραμένει συζητήσιμη.

Ως χορός, το ζεϊμπέκικο συνδέεται με τους Ζεϊμπέκηδες της δυτικής Μικράς Ασίας, δηλαδή ένοπλες, ημιαυτόνομες ή λησταντάρτικες ομάδες των ορεινών περιοχών της αιγαιακής Ανατολίας. Ο Θωμάς Κοροβίνης, στη μελέτη του για τους Ζεϊμπέκηδες της Μικράς Ασίας, τους παρουσιάζει ως ιδιαίτερο κοινωνικό και πολιτισμικό μόρφωμα της κεντροδυτικής Μικράς Ασίας, με κέντρο περιοχές όπως το Αϊδίνι, τη Σμύρνη και την Έφεσο, και με έντονο αντιεξουσιαστικό/ληστρικό αλλά και λαϊκά ηρωοποιημένο χαρακτήρα.

Η προέλευσή του δεν πρέπει να ιδωθεί στενά ως «καθαρά ελληνική» ή «καθαρά τουρκική» με σημερινούς εθνικούς όρους.

Ιστορικά ανήκει στον μικρασιατικό-αιγαιακό χώρο της Οθωμανικής περιόδου, όπου συνυπήρχαν Έλληνες, Τούρκοι, εξισλαμισμένοι πληθυσμοί, Γιουρούκοι, παλαιότερα ανατολιακά υποστρώματα και τοπικές λατρευτικές/πολεμικές παραδόσεις.

Μάλιστα, έχει υποστηριχθεί ότι στη μουσικοχορευτική παράδοση των zeybek επιβίωσαν ή ανασυντέθηκαν παλαιότερα διονυσιακά και πυρρίχια στοιχεία της δυτικής Ανατολίας μέσα σε νέο οθωμανικό/ισλαμικό και τοπικό περιβάλλον (Πηγή για αυτό το τελευταίο: Dionysiac and Pyrrhic Roots and Survivals in the Zeybek Dance, Music, Costume and Rituals of Aegean Turkey, Dergi Park Akademik). Στην Ελλάδα το ζεϊμπέκικο πέρασε και μετασχηματίστηκε κυρίως μέσα από τους Μικρασιάτες Έλληνες, τα αστικά κέντρα, τα λιμάνια, το ρεμπέτικο και αργότερα το λαϊκό τραγούδι. ΑΠΟΔΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΨΕΥΔΟΘΕΩΡΙΩΝ ΤΟΥ Κ. ΛΕΚΑΚΗ 1. Η ετυμολογία που προτείνει Ζευς + φρυγικό βέκο είναι παρετυμολογία.

Η ετυμολογία Ζευς + φρυγικό βέκος δεν ευσταθεί γλωσσολογικά, και η γραφή ζεϋμπέκικος δεν είναι η καθιερωμένη ούτε ετυμολογικά δικαιολογημένη.

Η ασφαλής ετυμολογία είναι: ζεϊμπέκικος / ζεϊμπέκικο < Ζεϊμπέκης / Ζεϊμπέκος < τουρκ. zeybek + ελληνική κατάληξη -ικός. Το Λεξικό Τριανταφυλλίδη δίνει: ζεϊμπέκικος = «που ανήκει ή αναφέρεται στους ζεϊμπέκους ή που έχει σχέση με αυτούς», και ζεϊμπέκης / ζεϊμπέκος / ζεϊμπέκι από το τουρκικό zeybek. Ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης κατατάσσει τη λέξη στις βέβαιης τουρκικής προέλευσης λέξεις.

Το ότι υπάρχει φρυγική λέξη βέκος είναι αληθές. Ο Ηρόδοτος αναφέρει την ιστορία του Ψαμμήτιχου, όπου τα παιδιά είπαν bekos, και διαπιστώθηκε ότι οι Φρύγες χρησιμοποιούσαν αυτή τη λέξη για το «ψωμί». Όμως από αυτό δεν προκύπτει καμία σύνδεση με το zeybek.

Το βέκος σημαίνει «ψωμί», όχι «χορός», ούτε «πολεμιστής», ούτε «χορός του Δία». Επίσης, αν το πρώτο συνθετικό ήταν πράγματι ο Ζεύς, στην ελληνική σύνθεση θα περιμέναμε συνήθως τύπους όπως Διο-, Διος- ή Ζηνο-, π.χ. Διογένης, Διονύσιος, Ζηνόδοτος, όχι αυθαίρετο Ζευ- μέσα σε τύπο Ζευβέκος ή Ζεϋμπέκος.

Άρα το σχήμα Ζευ + βέκος = “χορός του Δία” έχει τρία βασικά προβλήματα: - Δεν μαρτυρείται ιστορικά τύπος Ζευβέκος ή Ζευβεκικός με αυτή τη σημασία. - Σημασιολογικά δεν βγαίνει: «Ζεύς + ψωμί» δεν σημαίνει «χορός του Δία». - Φωνολογικά/μορφολογικά παρακάμπτει την πραγματική ενδιάμεση λέξη zeybek, από την οποία εξηγείται φυσιολογικά το ελληνικό ζεϊμπέκης → ζεϊμπέκικος. 2. Ο κ. Λεκάκης υποστηρίζοντας αυτή την παρετυμολογία θέλει να υποστηρίξει ότι ο χορός έχει αρχαιοελληνική προέλευση.

Αλλά οι Φρύγες δεν ήταν Έλληνες, ήταν γειτονικός και συγγενής λαός με τους Έλληνες, αλλά όχι Έλληνες! Οι Φρύγες δεν ήταν Έλληνες με την κανονική έννοια του όρου.

Ήταν ξεχωριστός ινδοευρωπαϊκός λαός της Μικράς Ασίας, με γλώσσα όμως πολύ κοντινή στην ελληνική.

Στη σημερινή έρευνα η φρυγική συχνά θεωρείται ο πιο κοντινός συγγενής της ελληνικής ή τουλάχιστον μία από τις πιο κοντινές γλώσσες της. Ο Obrador-Cursach γράφει ότι, με βάση τα σημερινά δεδομένα, η φρυγική ήταν στενά συγγενής με την ελληνική, και ότι από 36 ισογλωσσικά γνωρίσματα τα 34 συνδέουν τη φρυγική με την ελληνική. 3. Ο κ. Λεκάκης λέει ότι η λέξη βέκος διασώζεται σήμερα στα ελληνικά ως μπουκιά.

Και αυτό λάθος είναι! Η “μπουκιά” είναι κατά την επικρατούσα ετυμολογία από το λατινικό bucca, όχι από το φρυγικό βέκος. λατ. bucca = μάγουλο / στόμα → υστερολατινικά και ρωμανικά “στόμα, άνοιγμα, μπουκιά” → ελληνικά βούκα / μπούκα / βουκιά / μπουκιά. Το Βικιλεξικό δίνει τη μπουκιά ως παράγωγο του μπούκα + -ιά, από βενετικά buca/boca «στόμιο, άνοιγμα / στόμα», τελικά από λατινικό bucca «μάγουλο»· και ορίζει τη μπουκιά ως ποσότητα τροφής που χωρά στο στόμα. bucca = στόμα/μάγουλο → μπουκιά = αυτό που χωρά στο στόμα.

Και αυτό ταιριάζει και με άλλες ρωμανικές λέξεις: ιταλικά bocca «στόμα», boccata «μπουκιά/γουλιά», γαλλικά bouche «στόμα», bouchée «μπουκιά», ισπανικά boca «στόμα», bocado «μπουκιά». Αυτά ανήκουν στην ίδια λατινορωμανική οικογένεια από το bucca. 4. Η σχέση της φρυγικής λέκης βέκος με την αλβανική λέξη bukë «ψωμί, τροφή» Αν κάποια γλώσσα μπορεί να υποστηριχθεί ότι διασώζει το φρυγικό βέκος (ψωμί), αυτή είναι η αλβανική, αφού στα αλβανικά bukë σημαίνει «ψωμί, τροφή». Η συσχέτιση του φρυγικού βέκος με τα αλβανικά έχει υποστηριχθεί από γλωσσολόγους, όμως και αυτό ακόμα δεν είναι βέβαιο.

Σε βασικά ετυμολογικά έργα της αλβανικής, όπως του Orel, η αλβανική bukë εξηγείται ως δάνειο από λατινικό bucca «στόμα», με σημασιολογική εξέλιξη τύπου «στόμα/μπουκιά → τροφή → ψωμί». Ο Orel αναφέρει μάλιστα ως παλαιότερη εναλλακτική τη σύνδεση με το φρυγικό βέκος, αλλά δεν την υιοθετεί.

Παρόμοια, ο Matasović γράφει ότι το αλβανικό bukë πιθανώς προέρχεται από λατινικό bucca, συγκρίνοντας με μεσαιωνικό ελληνικό βούκκα και ρουμανικό bucă. 5. Ας ανατρέψω και αυτά που λέει ο κ. Λεκάκης ότι ο ζεϊμπέκικος είναι ο χορός αρτοζύνας, ο χορός που χορεύτηκε από τους Κουρήτες, όταν γεννήθηκε ο Ζευς και έπρεπε να καλύπτουν με τις φωνές τους και τα κρόταλά τους και τις ιαχές τους το κλάμα του μωρού ώστε να μη το δει ο Κρόνος και το φάει.

Έτσι οι Κουρήτες ήταν οι πρώτοι Ζεϊμπέκηδες, οι πρώτοι που χόρεψαν αυτόν τον χορό προς τιμήν του Διός και του έδιναν κάτι να φάει στο στόμα, εξού και το βέκος.

Στην αρχαία παράδοση οι Κουρήτες φυλάνε τον νεογέννητο Δία στην Κρήτη και κάνουν θόρυβο με όπλα/ασπίδες για να μην ακούσει ο Κρόνος το κλάμα του παιδιού. Ο Απολλόδωρος λέει ότι οι νύμφες έτρεφαν τον Δία με το γάλα της Αμάλθειας, ενώ οι Κουρήτες χτυπούσαν τα δόρατα στις ασπίδες για να μη φτάσει η φωνή του παιδιού στον Κρόνο.

Άρα το αρχαίο στοιχείο είναι: ένοπλος, θορυβώδης, τελετουργικός χορός γύρω από τον Δία.

Αλλά από αυτό δεν προκύπτει ότι: Κουρήτες = Ζεϊμπέκηδες ή χορός Κουρητών = ζεϊμπέκικο ή ζεϊμπέκικο = χορός του Δία.

Αυτά είναι άλματα χωρίς μαρτυρία.

Το «βέκος» σημαίνει ψωμί, όχι «μπουκιά που δίνουν στον Δία» Το βέκος είναι γνωστό από τον Ηρόδοτο ως φρυγική λέξη για το «ψωμί». Στην ιστορία του Ψαμμήτιχου, τα παιδιά λένε bekos, και ο φαραώ μαθαίνει ότι οι Φρύγες έτσι ονόμαζαν το ψωμί.

Όμως η παράδοση για τον βρέφος Δία δεν λέει ότι οι Κουρήτες του έδιναν βέκος.

Η αρχαία αφήγηση μιλά για γάλα της Αμάλθειας, και αλλού για μέλι, όχι για φρυγικό ψωμί.

Άρα το «του έδιναν κάτι στο στόμα, άρα βέκος» είναι καθαρή εφεύρεση.

Επιπλέον, το βέκος είναι φρυγικό, όχι ελληνικό.

Αν κάποιος θέλει να στηρίξει «καθαρά ελληνική» ετυμολογία μέσω φρυγικής λέξης, ήδη έχει πρόβλημα, γιατί οι Φρύγες ήταν συγγενικός αλλά διακριτός λαός.

Όπως ανέφερα και προηγουμένως, αν η λέξη προερχόταν από τον Ζεύς, θα περιμέναμε αρχαίους ή ελληνικούς σχηματισμούς τύπου Διο-, Διος-, Ζηνο-, όπως Διογένης, Διονύσιος, Ζηνόδοτος.

Το αυθαίρετο Ζεϋ- ως πρώτο συνθετικό δεν τεκμηριώνεται εδώ ως κανονικός τύπος.

Και το ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα: Ζεύς + βέκος θα σήμαινε, αν σήμαινε κάτι, περίπου «Δίας + ψωμί». Δεν σημαίνει γραμματικά «χορός του Δία». Για να βγει «χορός του Δία» θα χρειαζόταν άλλη λέξη για χορό, τελετή ή όρχηση.

Το βέκος δεν σημαίνει χορός.

Το «αρτοζήν» που αναφέρει ο κ. Λεκάκης φαίνεται νεότερη ερμηνευτική επινόηση, όχι αρχαία μαρτυρία.

Αυτή η ιδέα συνδέεται κυρίως με τον Θάνο Μούρραη-Βελλούδιο, ο οποίος έλεγε ότι «το ζεϊμπέκικο είναι ο αρτοζήν» και το ανέλυε ως «Ζέι από το Ζευς και μπέκος». Στη συνέντευξή του στη LiFO αναφέρει ο ίδιος ότι για τις Δελφικές Γιορτές του 1927 γύμναζε στρατιώτες σε βηματισμούς «που είχε σκεφθεί από τον Πυρρίχιον», και μετά εξισώνει αυθαίρετα σύγχρονους χορούς με αρχαίους: «ο τσάμικος είναι ο τροχαίος, ο συρτός είναι ο όρμος, το τσιφτετέλι είναι ο κόρδαξ, το ζεϊμπέκικο είναι ο αρτοζήν». Αυτό είναι χαρακτηριστικό της μεσοπολεμικής ελληνικής αρχαιολατρικής/λαογραφικής φαντασίας: προσπάθεια να βρεθεί σε κάθε νεότερο ελληνικό χορό ένας άμεσος αρχαίος πρόγονος. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Δεν έκλεψαν τίποτα οι Τούρκοι ααπό τους αρχαίους Έλληνες όσον αφορά στον χορό ζεϊμπέκικο.

Δεν είναι παράλογο να πει κανείς ότι στον μικρασιατικό χώρο υπήρχαν παλαιές πολεμικές, διονυσιακές, πυρρίχιες ή εκστατικές χορευτικές παραδόσεις, και ότι κάποια μοτίβα μπορεί να επιβίωσαν ή να μετασχηματίστηκαν μέσα στους αιώνες.

Ακόμη και μελέτες για το zeybek συζητούν πιθανές διονυσιακές ή πυρρίχιες επιβιώσεις, αλλά οι ίδιες αναγνωρίζουν ότι τέτοιες ετυμολογήσεις είναι δύσκολες και υποθετικές.

Το ζεϊμπέκικο/zeybek μπορεί να έχει απορροφήσει παλαιότερα μικρασιατικά, ελληνικά, φρυγικά, διονυσιακά ή πολεμικά χορευτικά στοιχεία.

Αλλά δεν μπορούμε να δεχθούμε ως ετυμολογία: ζεϊμπέκικο = Ζευς + βέκος = χορός του Δία.

Τα νεοελληνικά λεξικά εξηγούν το ζεϊμπέκικος ως «σχετικός με τους Ζεϊμπέκηδες», και το Ζεϊμπέκης / Ζεϊμπέκος από το τουρκικό zeybek. Στον Τριανταφυλλίδη παρατίθεται ακριβώς αυτή η σημασία, ενώ ο Μπαμπινιώτης το κατατάσσει στις λέξεις τουρκικής προέλευσης και όχι στα αντιδάνεια.

Η απώτερη προέλευση του οθωμανικού/τουρκικού zeybek μπορεί να συζητιέται - τουρκική, αραβοπερσική, τοπική μικρασιατική κ.λπ. - αλλά η ελληνική λέξη ζεϊμπέκικο εξηγείται άμεσα και φυσιολογικά από τους Ζεϊμπέκηδες, όχι από τον Δία.

Στην εκπομπή του ΣΚΑΙ που ήταν ο κ. Λελάκης λέγεται ότι η περιοχή της Μικράς Ασίας ήταν ελληνική και οι Τούρκοι έκλεψαν τον ζεϊμπέκικο χορό.

Η αλήθεια είναι ότι στη Μικρά Ασία δεν κατοικούσαν μόνο αρχαιοελληνικά φύλα, αλλά ένα σωρό άλλα φύλα, όπως Λύκιοι, Λυδοί, Χετταίοι κ.λπ κ.λπ. Άρα το να λέμε ότι οι Τούρκοι έκλεψαν από τους Έλληνες και όχι από άλλους μικρασιατικούς προ-τουρκικούς λαούς είναι αυθαιρεσία και γνωστή ελληναράδικη τακτική διαστρέβλωσης της ιστορικής πραγματικότητας.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους