💢Όταν η «Παράταξις», το βυζαντινό «Κούφιο Τετράγωνο», αντιμετώπισε τη μεγάλη στρατιά των Σελτζούκων Τούρκων. Πόλη Φιλομήλιον της Φρυγίας, 1117 μ.Χ., λίγα χιλιόμετρα μακριά από το Ικόνιο, την...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Γράφει ο Γεώργιος Ε. Γεωργάς, προπονητής Ξιφασκίας, εκπαιδευτής ενόπλου Παμμάχου και Οπλομαχίας.

Κλάματα ακούγονταν από τα γυναικόπαιδα· ηλικιωμένοι άνδρες, ανήμποροι να πάρουν τα όπλα, απλά περίμεναν την εξέλιξη των πραγμάτων.

Ιερείς προσπαθούσαν να ηρεμήσουν τους χιλιάδες αμάχους που βρίσκονταν σε πορεία μαζί με τις άμαξες και την περιουσία τους, με σκοπό να περάσουν τα σύνορα και να εισέλθουν στη Ρωμανία.

Το ηθικό τους ήταν πεσμένο και όλοι έλεγαν ότι η οργή των Σελτζούκων θα πέσει πάνω τους.

Όλος ο άμαχος πληθυσμός της πόλης —γέροι, παιδιά, γυναίκες και άνδρες— βρισκόταν στο κέντρο μιας τεράστιας παράταξης στρατιωτών που είχαν αναπτυχθεί σε ένα τεράστιων διαστάσεων τετράγωνο.

Χιλιάδες οπλίτες του βαρέως πεζικού της αυτοκρατορίας, ανάμεσα στους οποίους βρίσκονταν και μονάδες τοξοτών, είχαν σχηματίσει αυτό το τεράστιο τετράγωνο, ενώ οι κατάφρακτοι, το «Λατινικόν» και το ελαφρύ ιππικό βρίσκονταν στην εφεδρεία.

Όλος αυτός ο μηχανισμός, ο οποίος ονομαζόταν «Παράταξις», μετακινούνταν αργά προς τα εδάφη της αυτοκρατορίας.

Η πορεία ήταν δύσκολη και ο φόβος κυριαρχούσε.

Τότε, από την πλευρά που βρισκόταν το Ικόνιο, φάνηκαν οι πρώτοι ιππείς του Σουλτάνου.

Και ήταν μια ορδή! Διαταγές ακούγονταν από παντού· οι οπλίτες σχημάτισαν τείχος ασπίδων, με τους τρεις πρώτους στοίχους να είναι σε ετοιμότητα, ενώ οι τοξότες είχαν προωθηθεί μπροστά από αυτούς.

Από την άλλη πλευρά, τύμπανα και βούκινα αντηχούσαν καθώς οι Τουρκομάνοι ιπποτοξότες πλησίαζαν.

Σε ένα σημείο από όπου μπορούσε να βλέπει όλο το πεδίο της μάχης, βρισκόταν ο Αυτοκράτορας Αλέξιος Α' ο Κομνηνός, μαζί με τους γιους και τον γαμπρό του.

Όμως, πώς έφτασαν εκεί τα πράγματα; Για δέκα ολόκληρα χρόνια διεξάγονταν αμφίρροπες μάχες ανάμεσα στους Σελτζούκους και τους Ρωμαίους (Βυζαντινούς). Τα παράλια της Μικράς Ασίας είχαν ερημωθεί από τις επιδρομές των Τούρκων.

Αυτό αποτελούσε οικονομική καταστροφή για τους Ρωμαίους, καθώς το εμπόριο είχε σχεδόν σταματήσει. Ο Αυτοκράτορας έστειλε τότε τον στρατηγό Ευμάθιο Φιλοκάλη, ο οποίος ήταν και στενός του φίλος, να επαναφέρει την τάξη. Ο Φιλοκάλης, μετά από πολλές νικηφόρες μάχες, κατάφερε την επιστροφή των Γραικών στις πόλεις τους.

Ανοικοδόμησε το Αδραμύττιο και εξόντωσε όλους τους Τούρκους που κατοικούσαν στην περιοχή της Λάμπης. Οι Έλληνες του Μεσαίωνα ήταν τόσο ανελέητοι απέναντι στους Σελτζούκους —λόγω των πολυετών ηττών, των επιδρομών, των βιασμών και όλων των δεινών που είχαν φέρει οι Τούρκοι— που σε όποιον καταυλισμό και αν έμπαιναν, εξολόθρευαν τους πάντες, ακόμα και τα νεογέννητα, καίγοντας τα πάντα στο πέρασμά τους.

Η αντεπίθεση των Ρωμαίων δεν σταμάτησε εκεί.

Λίγο μετά, ο Φιλοκάλης συγκρούστηκε έξω από τη Φιλαδέλφεια με 24.000 Τούρκους, τους οποίους οδηγούσε ο ηγεμόνας της Καππαδοκίας, Χασάν, σε μια μάχη επικών διαστάσεων όπου και τους συνέτριψε.

Οι λίγοι Τούρκοι που επέζησαν έτρεξαν να σωθούν σε κάτι καλαμιές στον ποταμό Μαίανδρο, όμως οι Ρωμαίοι τους περικύκλωσαν, άναψαν φωτιές και τους έκαψαν όλους, χωρίς να αφήσουν κανέναν ζωντανό.

Σε απάντηση όλων αυτών, τα επόμενα χρόνια οι Σελτζούκοι έκαναν επιδρομές και κατέστρεψαν όλη την περιοχή της Βιθυνίας και του Κελβιανού, ενώ έκαψαν όλα τα μοναστήρια για εκδίκηση.

Το 1116 μ.Χ., ο Αυτοκράτορας Αλέξιος αποφάσισε να τελειώσει με τους Τούρκους.

Παρόλο που ήταν πολύ άρρωσος, οδήγησε ο ίδιος όλο τον αυτοκρατορικό στρατό.

Αρχικά απώθησε τους Τουρκομάνους που τρομοκρατούσαν τους κατοίκους της Βιθυνίας. Στο Ποιμανηνό έγινε μια μικρής κλίμακας μάχη όπου τους νίκησε και πάλι, και τελικά έφτασε στο Φιλομήλιον, το οποίο κατέλαβε εύκολα.

Η πόλη είχε σημαντικό χριστιανικό ορθόδοξο πληθυσμό (οι ορθόδοξοι χριστιανοί, ακόμα και αν ζούσαν σε άλλο βασίλειο, θεωρούνταν Ρωμαίοι και τελούσαν υπό την προστασία του Αυτοκράτορα, εφόσον ο τίτλος του ήταν Βασιλεύς των Ρωμαίων). Ο δρόμος για το Ικόνιο, την πρωτεύουσα των Σελτζούκων, ήταν πλέον ανοιχτός.

Όμως, ενώ όλοι περίμεναν να επιτεθεί στο Ικόνιο, ο Αλέξιος διέταξε την επιστροφή, παίρνοντας μαζί του όλο τον χριστιανικό πληθυσμό της πόλης.

Μια μέρα μετά, οι εξπλοράτορες (ανιχνευτές/κατάσκοποι) του Αυτοκράτορα του ανέφεραν ότι μια στρατιά Σελτζούκων πλησίαζε από τον Βορρά.

Τα νέα μεταφέρθηκαν σαν αστραπή στους αμάχους, προκαλώντας πανικό.

Σκέφτονταν ότι η οργή των Τούρκων θα ήταν τρομερή. Ο Αλέξιος διέταξε αμέσως όλο το στράτευμα να λάβει τον σχηματισμό της «Παρατάξεως», το βυζαντινό «Κούφιο Τετράγωνο». Ο Αλέξιος, πάνω στο άλογό του, αφού εμψύχωσε τους άνδρες του, περίμενε. Οι Τούρκοι έφτασαν, με τον Μαναλούγκ να τους οδηγεί στη μάχη.

Οι ιπποτοξότες τους προσπαθούσαν να πλησιάσουν τους οπλίτες για να τους τοξεύσουν και να τους κουράσουν. Ο Αλέξιος περίμενε μέχρι οι Τούρκοι ιππείς να φτάσουν στο επιθυμητό σημείο και τότε διέταξε τους Έλληνες τοξότες να βάλουν εναντίον τους.

Τα τόξα των Ρωμαίων είχαν μεγαλύτερη εμβέλεια και οι Τούρκοι ιππείς έπεσαν σαν να προσέκρουσαν σε έναν τεράστιο κυματοθραύστη.

Κάποιοι κατάφεραν να συνεχίσουν.

Οι τοξότες, μετά από διαταγή, υποχώρησαν και καλύφθηκαν πίσω από τις γραμμές των οπλιτών, οι οποίοι τους προστάτευαν με τις μεγάλες ασπίδες τους.

Μόλις οι Τούρκοι τοξότες υποχωρούσαν, οι Ρωμαίοι τοξότες έβγαιναν μπροστά και τους χτυπούσαν κατά την υποχώρησή τους.

Αυτό συνεχίστηκε μέχρι που ο Μαναλούγκ διέταξε υποχώρηση.

Η πρώτη μέρα είχε τελειώσει.

Την αυγή της δεύτερης μέρας, ο Αλέξιος είδε απέναντί του έναν στρατό τεράστιων διαστάσεων.

Το φλάμπουρο του Σουλτάνου Μαλίκ Σαχ ήταν ορατό. Ο Σουλτάνος είχε μοιράσει τον στρατό του, θέλοντας να συντρίψει τους Ρωμαίους ανάμεσα στο σφυρί και το αμόνι: ο μισός στρατός θα αντιμετώπιζε την εμπροσθοφυλακή και ο άλλος μισός την οπισθοφυλακή των Ρωμαίων.

Η σύγκρουση ήταν σφοδρή.

Μετά τις παρενοχλήσεις των ιπποτοξοτών, ο Σουλτάνος έριξε στη μάχη το βαρύ ιππικό του.

Οι σιδηρόφρακτοι Τούρκοι ιππείς έπεσαν πάνω στο χαλύβδινο τείχος των Ελλήνων οπλιτών.

Η ορμή των Τούρκων ήταν τόσο μεγάλη που οι οπλίτες άρχισαν να κάμπτονται.

Τότε ο Αυτοκράτορας διέταξε αντεπίθεση.

Την αντεπίθεση θα οδηγούσε ο γιος του, ο πρίγκιπας Ανδρόνικος.

Οι δρακοινάριοι σήμαναν την επίθεση και ο πρίγκιπας Ανδρόνικος εφόρμησε με τους Τουρκόπουλούς του (Τούρκοι που είχαν ασπαστεί την Ορθοδοξία και είχαν γίνει Ρωμαίοι πολίτες) και ένα τμήμα των «Οικείων» (η επίλεκτη μονάδα της αυτοκρατορίας στην οποία υπηρετούσαν αριστοκράτες ή συγγενείς του Αυτοκράτορα), μαζί με τους Κουμάνους που υπηρετούσαν στον ρωμαϊκό στρατό.

Η ορμή του ιππικού ήταν ισχυρή, όμως οι Σελτζούκοι αναδιπλώθηκαν, έκαναν ελιγμό και έπεσαν με σφοδρότητα πάνω στο ρωμαϊκό ιππικό.

Η σύγκρουση ήταν τρομερή και ίσως να είχε αίσια έκβαση για τους Έλληνες, αν ένας Σελτζούκος δεν σκότωνε το άλογο του πρίγκιπα.

Ο πρίγκιπας έπεσε, ξιφούλκησε και πολέμησε με έναν αντίπαλο, τον οποίο έριξε κάτω και σκότωσε.

Ένας «Οικείος» έσπευσε να τον σώσει, αλλά Τούρκοι με λόγχες τον έριξαν πριν προλάβει να πλησιάσει.

Τότε, πολλοί επιτέθηκαν στον πρίγκιπα και τον σκότωσαν με μανία.

Ο χρόνος πάγωσε. Ο Αλέξιος είδε το φλάμπουρο του γιου του να πέφτει και όλο το ρωμαϊκό ιππικό να υποχωρεί.

Είδε τους Σελτζούκους να καταδιώκουν το ρωμαϊκό πεζικό και το τουρκικό πεζικό να εφορμά στους κουρασμένους οπλίτες.

Μέσα στο χάος, διέταξε δεύτερη αντεπίθεση.

Αυτή τη φορά θα την οδηγούσε ο Καίσαρας Βρυέννιος, ο γαμπρός του.

Οι δρακοινάριοι σάλπισαν ξανά και στη μάχη μπήκαν οι «Αθάνατοι» (επίλεκτο τάγμα καταφράκτων που στελεχωνόταν μόνο από Έλληνες της Μακεδονίας, της Θεσσαλίας και της Θράκης), οι εναπομείναντες «Οικείοι», οι οποίοι σχημάτισαν το «Δόντι του Δράκου», το ελαφρύ ελληνικό ιππικό από τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία, καθώς και το «Λατινικόν» —οι Φράγκοι ιππότες της Δύσης— και εφόρμησαν προς τους Σελτζούκους.

Ταυτόχρονα, ο Αλέξιος διέταξε να μπουν στη μάχη οι ξεκούραστοι Σάξονες Βάραγγοι, μαζί με τις υπόλοιπες εφεδρείες. Οι Σελτζούκοι δεν άντεξαν αυτή τη μαζική αντεπίθεση των αυτοκρατορικών δυνάμεων.

Σύντομα η μάχη κατέληξε σε σφαγή. Οι Σελτζούκοι πέταξαν τις σημαίες τους και τράπηκαν σε φυγή, ενώ ο Σουλτάνος Μαλίκ Σαχ παραλίγο να πιαστεί αιχμάλωτος. Ο Αλέξιος δεν είχε χρόνο να θρηνήσει τον γιο του.

Χωρίς καθυστέρηση, διέταξε την οχύρωση του στρατοπέδου για τη νύχτα και έστησε ενέδρες.

Τώρα θα αναλάμβαναν οι «ψιλοί» και οι πελταστές, αν συνέβαινε κάτι.

Και συνέβη.

Με την κάλυψη της νύχτας, οι Σελτζούκοι επιχείρησαν νυχτερινή επίθεση εναντίον των Ρωμαίων.

Όμως ο Αλέξιος τους περίμενε.

Το στρατόπεδο είχε λίγες εισόδους, από τις οποίες μπορούσαν να περάσουν ελάχιστοι.

Μόλις οι επιδρομείς εισέρχονταν, οι πελταστές και οι ψιλοί τους εξολόθρευαν εύκολα και οι οπλίτες τους αποτελείωναν.

Αυτή η τακτική συνεχίστηκε όλη τη νύχτα, μέχρι που ο Σουλτάνος απέσυρε ξανά τους άνδρες του.

Την επόμενη μέρα, ο Σουλτάνος είδε ότι το στρατόπεδο των Ελλήνων δεν υπήρχε πια· στη θέση του βρισκόταν και πάλι αυτό το «καταραμένο» χαλύβδινο τετράγωνο από ασπίδες που απλωνόταν παντού.

Μανιασμένος, άλλαξε τακτική και διέταξε τους στρατηγούς του να το περικυκλώσουν, σχεδιάζοντας μαζική επίθεση από όλες τις πλευρές. Οι Ρωμαίοι δεν θα άντεχαν.

Τα τύμπανα ήχησαν και όλος ο τουρκικός στρατός επιτέθηκε μαζικά. Ο Σουλτάνος έστειλε ξανά το βαρύ ιππικό του.

Είδε το ιππικό να πλησιάζει και τους «άπιστους» τοξότες να βάλλουν, χωρίς όμως να προκαλούν μεγάλη ζημιά.

Είδε τους ιππείς του να φτάνουν κοντά και να κατεβάζουν τις λόγχες, και τότε είδε τους οπλίτες των «απίστων» να ανοίγουν.

Από μέσα βγήκαν ελαφρά οπλισμένοι άνδρες με σιφώνια που είχαν κεφαλές μπρούτζινων δρακόντων, από όπου ξερνούσαν φωτιά! Είδε άλλους να πετούν πήλινα σκεύη που έπιαναν φωτιά μόλις έπεφταν, και στη συνέχεια τους οπλίτες να ορμούν στη μάχη. Ο Σουλτάνος διέταξε υποχώρηση και αμέσως μετά έριξε ξανά τους άνδρες του στη μάχη.

Όμως οι Ρωμαίοι τους παρέσυραν σε παγίδες θανάτου, προσποιούμενοι υποχώρηση, εγκλωβίζοντας τους ιππείς και εξολοθρεύοντάς τους.

Η μάχη κράτησε ώρες, μέχρι που οι Σελτζούκοι άρχισαν να υποχωρούν.

Οι απώλειες των Τούρκων ήταν τεράστιες.

Σε κάθε πλευρά της «Παρατάξεως», του βυζαντινού «Κούφιου Τετραγώνου», είχαν εξελιχθεί ομηρικές μάχες.

Την επόμενη μέρα, ο Σουλτάνος έστειλε αγγελιοφόρους για να συνάψει ειρήνη. Οι Σελτζούκοι είχαν χάσει όλους τους επίλεκτους στρατιώτες του βασιλικού οίκου και ο Σουλτάνος υπέγραψε μια ταπεινωτική συνθήκη, σύμφωνα με την οποία το κράτος του καθίστατο υποτελές στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Η στρατηγική και η τακτική του Αλεξίου Α' Κομνηνού θριάμβευσε. Ο Σταυρός Νικά.

Πηγές: -Αλεξιάδα της Άννας Κομνηνής -Η Ιστορία των Σταυροφοριών, Στίβεν Ράνσιμαν -Ιστορικών Βιβλία, Νικηφόρου Βρυεννίου Στα βίντεο: Το φίδι στα νύχια του αετού. Βυζαντινές Πολεμικές Τέχνες της μέσης Βυζαντινής περιόδου https://youtu.be/G6Mm5RijrwQ Μάθε τον τρόπο ξιφομαχίας των Βυζαντινών της μέσης περιόδου: https://youtu.be/kcWG33bWGhM Βυζαντινή Οπλομαχία της πρώιμης και μέσης περιόδου https://youtu.be/yME_rpnKCWQ ( Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας για να είσαι ενημερωμένος ) Φωτογραφία 1: Ο Αυτοκράτορας Αλέξιος Α' Κομνηνός εμψυχώνει τους άντρες του πριν την τελική μάχη.

Φωτογραφία 2: Ο Αυτοκράτορας Αλέξιος Α' Κομνηνός όπως απεικονίζεται στην εκκλησία της Κοδμοσωτηρας των Φερών της Θράκης έχοντας την μορφή πιθανών του Αγίου Θεοδώρου Τήρων.

Φωτογραφία 3 - 4: Καταφρακτος του τάγματος των Αθανάτων. Ξιφομάχος και αναβιωτης της Ακαδημία Ιστορικών Ευρωπαϊκών Πολεμικών Τεχνών 'Λέοντες'

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους