Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Οι Έλληνες δεν άλλαξαν ποτέ; ✏️ Της Αικ.Γ.Δασκαλοπούλου Από τον Σόλωνα και τον Θουκυδίδη μέχρι τα πολιτικά τζάκια και τον σύγχρονο διχασμό Υπάρχει μια φράση που ακούγεται συχνά στην Ελλάδα, σχεδόν σαν πικρό λαϊκό αξίωμα: «Τίποτα δεν αλλάζει σε αυτόν τον τόπο». Άλλοτε λέγεται με οργή, άλλοτε με απογοήτευση και άλλοτε με εκείνη τη μοιρολατρική ειρωνεία που χαρακτηρίζει διαχρονικά τον ελληνικό ψυχισμό.

Κι όμως, όσο απλουστευτική κι αν ακούγεται, δύσκολα μπορεί κανείς να αγνοήσει τους ιστορικούς παραλληλισμούς ανάμεσα στον αρχαίο και τον σύγχρονο ελληνικό κόσμο.

Οι έριδες, οι πολιτικές φατρίες, οι προσωπικές δυναστείες, οι εξοστρακισμοί, η δημαγωγία, η ταχεία αποκαθήλωση και η εξίσου γρήγορη αποκατάσταση προσώπων στην εξουσία.

Όλα αυτά δεν είναι μόνο φαινόμενα της νεότερης Ελλάδος.

Είναι μοτίβα που διατρέχουν ολόκληρη την ελληνική ιστορία ήδη από την αρχαιότητα.

Από τους Αλκμεωνίδες και τους Πεισιστρατίδες έως τα σύγχρονα πολιτικά τζάκια, από τις φατριαστικές συγκρούσεις των πόλεων-κρατών έως τον σημερινό κομματικό φανατισμό, μοιάζει σαν ο ελληνικός δημόσιος βίος να κινείται διαρκώς μέσα στον ίδιο ιστορικό κύκλο.

Ο αρχαίος νομοθέτης Σόλων είχε αντιληφθεί ήδη από τον 6ο αιώνα π.κ.ε. ότι οι κοινωνίες διαλύονται όταν η εξουσία και ο πλούτος συγκεντρώνονται στα χέρια λίγων. Η Αθήνα της εποχής του ευρίσκετο στο χείλος της εσωτερικής κατάρρευσης.

Οι φτωχοί βυθίζονταν στα χρέη, οι ισχυροί λυμαίνονταν τη γη και η κοινωνική οργή απειλούσε να οδηγήσει σε εμφύλια σύγκρουση.

Οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα δεν ήταν μια ιδεαλιστική πράξη δικαιοσύνης.

Ήταν μία προσπάθεια να σωθεί η πόλη από τον ίδιο της τον εαυτό.

Πόσο διαφορετική είναι άραγε η σύγχρονη Ελλάδα; Η αίσθηση ότι οι ισχυροί παραμένουν διαχρονικά απρόσβλητοι, ότι η εξουσία ανακυκλώνεται ανάμεσα σε οικογένειες και πολιτικά δίκτυα, ότι το κράτος λειτουργεί συχνά ως λάφυρο και όχι ως κοινό αγαθό, δημιουργεί την εντύπωση μιας ιστορικής συνέχειας που ξεπερνά τις εποχές.

Οι μορφές αλλάζουν, όχι όμως πάντα και οι μηχανισμοί. Ο Πεισίστρατος πιθανότατα θα αναγνώριζε εύκολα τη σημερινή σχέση του ελληνικού λαού με την εξουσία.

Η πολιτική στην Ελλάδα υπήρξε ανέκαθεν βαθιά προσωποκεντρική.

Οι πολίτες συχνά δεν εμπιστεύονταν θεσμούς αλλά πρόσωπα.

Ηγέτες που εμφανίζονταν ως προστάτες του λαού αποκτούσαν σχεδόν πατρική σχέση με τους πολίτες, ακόμη κι όταν συγκέντρωναν υπερβολική δύναμη.

Αυτό το φαινόμενο δεν ανήκει αποκλειστικά στην αρχαιότητα ούτε αποκλειστικά στην Ελλάδα.

Ωστόσο, στον ελληνικό χώρο φαίνεται να έχει μια αξιοσημείωτη διάρκεια.

Ίσως επειδή η ελληνική κοινωνία, από τα χρόνια των πόλεων-κρατών μέχρι σήμερα, λειτουργεί περισσότερο με όρους προσωπικών σχέσεων, δικτύων, συγγενειών και συναισθηματικών ταυτίσεων παρά με ψυχρή θεσμική εμπιστοσύνη.

Γι’ αυτό και η πολιτική αντιπαράθεση μετατρέπεται τόσο εύκολα σε ηθικό πόλεμο, σε προσωπική έχθρα, σε σχεδόν οικογενειακή βεντέτα. Ο Σωκράτης θα ήταν πιθανώς αμείλικτος απέναντι σε αυτή τη συλλογική συμπεριφορά.

Δεν εμπιστευόταν τη δύναμη του πλήθους όταν αυτό λειτουργούσε χωρίς παιδεία και αυτογνωσία.

Πίστευε ότι οι άνθρωποι παρασύρονται εύκολα από ρήτορες, συνθήματα, φόβους και πάθη.

Αν έβλεπε τον σημερινό δημόσιο διάλογο —τη φανατική υπεράσπιση κομμάτων, τη δαιμονοποίηση αντιπάλων, την επιφανειακή πολιτική συζήτηση των τηλεοπτικών παραθύρων και των κοινωνικών δικτύων— πιθανότατα θα έβλεπε απλώς μια νέα μορφή της αρχαίας αγοράς, όπου ο θόρυβος υπερισχύει της σκέψης.

Ακόμη πιο απαισιόδοξος θα ήταν ίσως ο Πλάτων. Στην Πολιτεία περιγράφει πώς οι δημοκρατίες μπορούν να εκφυλιστούν όταν οι πολίτες αρχίσουν να προτιμούν την ευχαρίστηση αντί της ευθύνης και τα εύκολα λόγια αντί της δύσκολης αλήθειας.

Για τον Πλάτωνα, η πολιτική παρακμή ξεκινά όταν η κοινωνία παύει να τιμά τη γνώση και ανταμείβει κυρίως τη δημαγωγία.

Δεν είναι δύσκολο να βρει κανείς αναλογίες με τη σημερινή εποχή.

Πολιτικοί αποθεώνονται και καταστρέφονται με τρομακτική ταχύτητα.

Πρόσωπα που κάποτε λοιδορήθηκαν επιστρέφουν αργότερα θριαμβευτικά στην εξουσία.

Ο λαός ξεχνά εύκολα εκείνους που τον απογοήτευσαν και συχνά επαναλαμβάνει τις ίδιες επιλογές, όχι επειδή αγνοεί την ιστορία, αλλά επειδή ελπίζει διαρκώς ότι αυτή τη φορά τα πράγματα θα είναι διαφορετικά.

Αυτό ακριβώς είχε παρατηρήσει και ο Θουκυδίδης.

Στην περιγραφή της στάσης στην Κέρκυρα, κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου, καταγράφει κάτι βαθιά ανθρώπινο και ταυτόχρονα τρομακτικά σύγχρονο.

Όταν οι πολιτικές παρατάξεις μετατρέπονται σε φανατικές φυλές, τότε οι λέξεις αλλάζουν σημασία, η λογική παραμερίζεται και το μίσος γίνεται σημαντικότερο από την αλήθεια.

Ο αντίπαλος δεν θεωρείται απλώς πολιτικά λανθασμένος· θεωρείται εχθρός που πρέπει να εξοντωθεί ηθικά.

Αυτή η εμφυλιοπολεμική νοοτροπία δεν εξαφανίστηκε ποτέ πλήρως από τον ελληνικό κόσμο.

Επανεμφανίστηκε στη βυζαντινή εποχή, στην Επανάσταση του 1821, στον Εθνικό Διχασμό, στον Εμφύλιο και, με πιο ήπιες μορφές, συνεχίζει να υπάρχει ακόμη και σήμερα στον τρόπο που διεξάγεται η πολιτική αντιπαράθεση.

Κι όμως, η ελληνική ιστορία δεν είναι μόνο μια ιστορία διχασμού, διαφθοράς και επανάληψης λαθών.

Αν ήταν μόνο αυτό, δεν θα είχε γεννήσει ούτε φιλοσοφία, ούτε δημοκρατία, ούτε τέχνη, ούτε επιστήμη.

Η ίδια κοινωνία που παρήγαγε δημαγωγούς παρήγαγε και τον Σωκράτη.

Η ίδια πόλη που εξόριζε πολιτικούς αντιπάλους δημιούργησε και τον Παρθενώνα.

Η ίδια Ελλάδα που βυθιζόταν σε εμφύλιες συγκρούσεις κατόρθωνε ταυτόχρονα στιγμές εκπληκτικής πνευματικής ακμής. Ο Περικλής πιθανότατα θα θύμιζε ότι οι κοινωνίες μεγαλουργούν όταν οι πολίτες συμμετέχουν ενεργά στα κοινά και δεν παραδίδονται στην αδιαφορία. Στον Επιτάφιο παρουσιάζει μια Αθήνα όπου η ιδιότητα του πολίτη δεν είναι παθητική κατάσταση αλλά καθημερινή ευθύνη.

Ίσως η βαθύτερη κρίση της σύγχρονης Ελλάδος να μην είναι μόνον οικονομική ή πολιτική, αλλά κρίση εμπιστοσύνης, παιδείας και συλλογικής αυτοσυνείδησης.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν οι Έλληνες «είναι ίδιοι» εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Σε έναν βαθμό, η ανθρώπινη φύση αλλάζει πολύ αργά και ορισμένα μοτίβα επαναλαμβάνονται διαχρονικά.

Η εξουσία, η φιλοδοξία, η δημαγωγία, ο φόβος και ο φανατισμός δεν είναι αποκλειστικά ελληνικά χαρακτηριστικά.

Είναι ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

Το πραγματικά κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο: μπορεί μια κοινωνία να γνωρίζει τις αδυναμίες της χωρίς να παραδίδεται σε αυτές; Μπορεί να κοιτάζει κατάματα την ιστορία της χωρίς να τη μετατρέπει σε πεπρωμένο; Ο Θουκυδίδης ίσως θα απαντούσε απαισιόδοξα, πιστεύοντας ότι η ανθρώπινη φύση επαναλαμβάνει αδιάκοπα τα ίδια λάθη. Ο Σωκράτης όμως θα επέμενε ότι ο άνθρωπος μπορεί να καλλιεργηθεί μέσω της γνώσης και της αυτογνωσίας.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται η μεγαλύτερη μάχη του ελληνισμού διαχρονικά.

Ανάμεσα στη μοιρολατρική επανάληψη και στη συνειδητή υπέρβαση του ίδιου του εαυτού του. 📸 Εικόνα: Daskalopoulou Katerina 5/2026

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους