Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Στα σπήλαια της Κακιάς Σκάλας: Ποιοι ήταν πραγματικά οι «ληστές» που τρόμαζαν τους Φράγκους; Νύχτα, 13ος αιώνας.

Ένα μικρό καραβάνι ανεβαίνει το πέρασμα της Κακιάς Σκάλας, τον στενό λαιμό που χωρίζει την Αθήνα από την Πελοπόννησο.

Οι έμποροι κρατούν τα γκέμια σφιχτά.

Ξέρουν ότι κάπου πάνω από τα κεφάλια τους, μέσα στις σχισμές των Γερανείων, κάποιος τους παρακολουθεί.

Στις αναφορές των Φράγκων αξιωματούχων αυτοί οι άνθρωποι έχουν ήδη ένα όνομα. Ληστές. Παράνομοι.

Εχθροί του κράτους.

Επτά αιώνες αργότερα, οι αρχαιολόγοι κατεβαίνουν στα ίδια σπήλαια ψάχνοντας τα ίχνη τους.

Αυτό που βρίσκουν είναι αναπάντεχο.

Δεν βρίσκουν τίποτα ληστρικό.

Στα στρώματα του χώματος, ανάμεσα στις πέτρες και τη στάχτη παλιών εστιών, αποκαλύπτεται μια εικόνα φτώχειας τόσο κοινής, τόσο πεζής, που θα μπορούσε να ανήκει στον οποιονδήποτε.

Αβαφή πήλινα σκεύη.

Σπασμένα ζευγάρια χύτρες.

Λίγα οστά αιγοπροβάτων.

Ίχνη μιας καθημερινότητας που δεν ξεχωρίζει σε τίποτα από εκείνη ενός φτωχού βοσκού της εποχής, ή ενός αγρότη που έφυγε από το χωριό του επειδή δεν άντεχε τους φόρους.

Και εδώ αρχίζει το αληθινό αίνιγμα.

Πώς αναγνωρίζεις έναν ληστή όταν αυτός μοιάζει με όλους τους άλλους; Η περιοχή της Κινέτας τον 13ο αιώνα ήταν ένα σταυροδρόμι αυτοκρατοριών σε αποσύνθεση.

Από τη μια πλευρά απλωνόταν το Δουκάτο των Αθηνών, υπό τον φραγκικό Οίκο ντε λα Ρος.

Από την άλλη το Πριγκιπάτο της Αχαΐας.

Στη μέση, η Κακιά Σκάλα, ένα πέρασμα που έπρεπε αναγκαστικά να διασχίσεις αν ήθελες να μετακινηθείς, να εμπορευτείς, να ζήσεις.

Ένα πέρασμα στενό, απότομο, ιδανικό για κάποιον που γνωρίζει τα μονοπάτια και θέλει να αιφνιδιάσει. Οι Φράγκοι κατέγραφαν αυτούς τους ορεινούς ανθρώπους με δυσπιστία.

Τους ονόμαζαν ημι-αυτόνομους, εχθρικούς, παράνομους.

Όμως αυτό που οι ίδιοι θεωρούσαν παρανομία, ίσως δεν ήταν παρά απόδραση.

Τα φραγκικά κράτη επέβαλλαν βαρείς φόρους, μεταξύ των οποίων το λεγόμενο ακρόστιχον.

Όταν ένας αγρότης δεν μπορούσε πια να τους πληρώσει, του απέμενε μία επιλογή.

Έπαιρνε ό,τι μπορούσε, την οικογένειά του, μερικά ζώα, λίγα εργαλεία, και χανόταν στα βουνά.

Στην επίσημη γλώσσα της εποχής έγινε αυτομάτως praedo. Παράνομος. Ληστής.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι πιθανώς αυτές οι κατηγορίες ήταν πολύ πιο ρευστές από όσο φανταζόμαστε.

Το ίδιο πρόσωπο μπορούσε να είναι ταυτόχρονα τρία πράγματα.

Έναν χειμώνα έβοσκε τα ζώα του στα ορεινά λιβάδια.

Την επόμενη εποχή κρυβόταν εκεί επειδή δεν είχε φόρους να πληρώσει.

Και κάποια νύχτα, βλέποντας ένα αδύναμο καραβάνι να ανεβαίνει στην Κακιά Σκάλα, μπορούσε να αποφασίσει να γίνει αυτό που οι Φράγκοι ήδη πίστευαν ότι ήταν. Ληστής.

Δεν επρόκειτο για μια κάστα.

Ούτε για ένα επάγγελμα.

Ήταν μια στρατηγική επιβίωσης που άλλαζε σχήμα ανάλογα με την εποχή του χρόνου, την πίεση των φοροεισπρακτόρων και την τύχη.

Αυτή είναι ίσως η πιο ανησυχητική αλήθεια που αποκαλύπτει η αρχαιολογία.

Στα σπήλαια της Κινέτας δεν υπάρχει η υλική κουλτούρα του ληστή, επειδή ο ληστής δεν ήταν ποτέ μια ξεχωριστή κατηγορία ανθρώπου.

Ήταν μια συμπεριφορά.

Μια ιδιότητα που ένας ποιμένας ή ένας πρόσφυγας μπορούσε να ντυθεί για λίγες ώρες και μετά να αποθέσει ξανά.

Η αρχαιολογία διαθέτει εργαλεία να το αποδείξει αυτό με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια.

Αν εξετάσεις τα οστά των αιγοπροβάτων που βρίσκονται στα σπήλαια και διαπιστώσεις ότι σφάζονταν συστηματικά νεαρά αρσενικά, ενώ τα θηλυκά διατηρούνταν για γαλακτοπαραγωγή, τότε γνωρίζεις ότι μιλάς για οργανωμένη κτηνοτροφία.

Αν αντίθετα τα οστά είναι ένα μείγμα από όλες τις ηλικίες, με άγρια ζώα ανάμεσα, τότε μιλάς για ανθρώπους που τρώνε ό,τι βρίσκουν.

Επιζώντες, όχι κτηνοτρόφους.

Υπάρχει και κάτι ακόμα πιο ισχυρό.

Οι αναλύσεις στροντίου στο σμάλτο των δοντιών μπορούν να αποκαλύψουν αν ένας άνθρωπος μεγάλωσε στα Γεράνεια ή ήρθε εκεί από μακριά.

Το χώμα κάθε περιοχής αφήνει διαφορετικό χημικό αποτύπωμα στα δόντια που σχηματίζονται στην παιδική ηλικία.

Όμως, και εδώ έρχεται το πρόβλημα, αυτές οι αναλύσεις δεν έχουν γίνει συστηματικά για τα συγκεκριμένα σπήλαια.

Τι ξέρουμε λοιπόν, και τι παραμένει ανοιχτό; Ξέρουμε ότι ο 13ος αιώνας ήταν εποχή μεγάλης πίεσης για τους ντόπιους πληθυσμούς της Μεγαρίδας.

Ξέρουμε ότι η Κακιά Σκάλα ήταν στρατηγικό πέρασμα και ότι ορεινοί πληθυσμοί κατοίκησαν ή χρησιμοποίησαν τα σπήλαια.

Ξέρουμε ότι ο υλικός τους πολιτισμός είναι αρχαιολογικά αόρατος ως «ληστρικός», ταυτιζόμενος με αυτόν των φτωχών αγροτών.

Δεν ξέρουμε όμως, με βεβαιότητα, αν επρόκειτο για ντόπιους που έφυγαν από την πεδιάδα, για περαστικούς νομάδες, ή για ένα μείγμα και των δύο.

Δεν ξέρουμε πόσο συστηματική ήταν η ληστρική δραστηριότητα.

Δεν ξέρουμε πόσοι ζούσαν πραγματικά μέσα στα σπήλαια και πόσοι απλώς τα χρησιμοποιούσαν ως ενδιάμεσο σταθμό.

Κάποιοι ερευνητές διερωτώνται μάλιστα αν τα σπήλαια ήταν καν χώροι κατοίκησης, ή απλά αποθήκες πλεονάσματος για κοντινές αγροτικές κοινότητες, αλλά δεν υπάρχουν ακόμα αποδείξεις για να επιβεβαιωθεί κάτι τέτοιο.

Η πιο τίμια διατύπωση είναι αυτή.

Έχουμε ένα εύλογο μοντέλο.

Δεν έχουμε ακόμα τη σκληρή του απόδειξη.

Γιατί έχει σημασία σήμερα αυτή η εξίσωση από τα βάθη του Μεσαίωνα; Επειδή μας υπενθυμίζει ότι οι κατηγορίες με τις οποίες περιγράφει ένα κράτος τους ανθρώπους που του ξεφεύγουν δεν είναι ποτέ ουδέτερες.

Όταν διαβάζουμε στις φραγκικές πηγές για «ληστές των βουνών», διαβάζουμε στην ουσία την οπτική γωνία του φοροεισπράκτορα, του ηγεμόνα, του ξένου διοικητή.

Πίσω από αυτή τη λέξη κρύβονται άνθρωποι που δεν είχαν τη δυνατότητα να γράψουν τη δική τους εκδοχή.

Η αρχαιολογία, όταν εργάζεται προσεκτικά, μας δίνει για πρώτη φορά τη φωνή της σιωπής τους.

Και αυτή η φωνή λέει κάτι πολύ απλό.

Δεν ήμασταν ληστές.

Ήμασταν άνθρωποι που έπρεπε να επιζήσουν.

Επιστημονικές πηγές: Bintliff, John. The Complete Archaeology of Greece: From Hunter-Gatherers to the 20th Century A.D. Wiley-Blackwell, 2012. Gerstel, Sharon E. J. Rural Lives and Landscapes in Late Byzantium: Art, Archaeology, and Ethnography. Cambridge University Press, 2015. Hobsbawm, Eric J. Primitive Rebels: Studies in Archaic Forms of Social Movement in the 19th and 20th Centuries. Manchester University Press, 1959.

Για περισσότερη ανάγνωση: Lock, Peter. The Franks in the Aegean, 1204–1500.

Longman, 1995. Curta, Florin. Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250. Cambridge University Press, 2006. #Φραγκοκρατία #Μεσαίωνας #Κινέτα #Γεράνεια #ΚακιάΣκάλα Έρευνα & Επιμέλεια: Δ. Αντωνόπουλος © Chronos Research Protocol Αν το περιεχόμενο σας φάνηκε χρήσιμο, στηρίξτε το με μια ❤️ και μοιραστείτε το, ώστε να φτάσει σε περισσότερους αναγνώστες.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους