Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Το ανάγνωσμα της Κυριακής: Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία και οι συνέπειές της Ή: Ο Μάκβεθ που υπάρχει σε κάθε οργανωμένο σύστημα Ο Σαίξπηρ, στον Μάκβεθ δεν αρχίζει απλώς με μια σκηνή μυστηρίου.

Αρχίζει με μια προειδοποίηση.

Πριν ακόμη εμφανισθεί ο ίδιος ο Μάκβεθ, πριν ακόμη ο ήρωας ακούσει τη μοιραία υπόσχεση της εξουσίας, οι τρεις μάγισσες βρίσκονται ήδη εκεί, μέσα στην καταιγίδα, μέσα στην ομίχλη, μέσα στο ηθικό σκοτάδι που πρόκειται να καταπιεί τον άνθρωπο. «Το ωραίο είναι άσχημο και το άσχημο ωραίο», μοιάζουν να ψιθυρίζουν.

Και με αυτή τη φράση ο Σαίξπηρ μάς εισάγει σε έναν κόσμο όπου οι έννοιες ανατρέπονται, όπου το ψέμα φορεί τη μάσκα της αλήθειας και όπου η καταστροφή δεν έρχεται ξαφνικά, αλλά προετοιμάζεται σιγά-σιγά, μέσα στην ίδια την ψυχή του ανθρώπου.

Η μεγάλη τέχνη των σκοτεινών δυνάμεων δεν είναι να πουν μόνο ψέματα.

Το καθαρό ψέμα συχνά αποκαλύπτεται εύκολα.

Η πιο επικίνδυνη απάτη είναι εκείνη που αρχίζει με λίγες αλήθειες.

Λίγες αλήθειες, αρκετές για να κερδίσουν την εμπιστοσύνη.

Λίγες αλήθειες, ώστε ο άνθρωπος να μη διακρίνει το δηλητήριο που ακολουθεί.

Αυτό ακριβώς επισημαίνει ο Σαίξπηρ μέσα από τον Μπάνκο, όταν προειδοποιεί ότι τα όργανα του σκότους μάς λένε αλήθειες για να μας οδηγήσουν, τελικά, στη βαθύτερη προδοσία. Ο Μάκβεθ δεν ήταν εξ αρχής τέρας.

Αυτό είναι το τραγικό και συγχρόνως το μεγαλειώδες του έργου.

Δεν βλέπουμε την ιστορία ενός ανθρώπου που γεννήθηκε κακός.

Βλέπουμε την εσωτερική καταστροφή ενός ανθρώπου που είχε αξία, που είχε ανδρεία, που είχε θέση, που είχε τιμή.

Ήταν πιστός αξιωματούχος.

Υπηρέτησε τον βασιλέα της Σκωτίας.

Πολέμησε γι’ αυτόν.

Τίμησε το καθήκον του.

Και ακριβώς γι’ αυτό η πτώση του είναι τόσο διδακτική.

Διότι ο Μάκβεθ δεν καταστρέφεται επειδή δεν είχε τίποτε.

Καταστρέφεται επειδή, ενώ είχε πολλά, θέλησε εκείνο που δεν του ανήκε.

Σαν άλλος Ίκαρος, θέλησε να πετάξει πολύ κοντά στον ήλιο.

Όμως στον ήλιο δεν ανεβαίνει κανείς με φτερά από κερί.

Και ακόμη περισσότερο, δεν ανεβαίνει κανείς χωρίς ηθικά φτερά.

Χωρίς τη δύναμη των αγγέλων, χωρίς το βάρος της αρετής, χωρίς τη νομιμότητα της αποστολής, η άνοδος προς το φως μετατρέπεται σε πτώση προς τα Τάρταρα.

Το ψέμα δεν ανυψώνει.

Το ψέμα γειώνει.

Και όποιος πιστεύει ότι μπορεί να πατήσει επάνω στο ψέμα για να φθάσει στην κορυφή, σύντομα ανακαλύπτει ότι δεν ανεβαίνει· βυθίζεται.

Η προφητεία των μαγισσών δεν είναι, από μόνη της, η αιτία της καταστροφής του.

Είναι το πρόσχημα.

Είναι ο σπόρος.

Το ουσιώδες δεν είναι ποιος του είπε ότι μπορεί να γίνει βασιλιάς.

Το ουσιώδες είναι ότι εκείνος το δέχθηκε μέσα του.

Η σκέψη φώλιασε στην ψυχή του.

Και από τη στιγμή που φώλιασε, άρχισε να τον τρώει.

Εδώ βρίσκεται η μεγάλη αλήθεια της αυτοεκπληρούμενης προφητείας.

Ο άνθρωπος ακούει κάτι που τον κολακεύει.

Κάτι που ξυπνά τη φιλοδοξία του.

Κάτι που του λέει ότι δικαιούται περισσότερα από όσα του έδωσε η τάξη, η ζωή, ο νόμος, η ιεραρχία ή η πραγματική του αξία.

Και τότε αρχίζει να ζει όχι με βάση αυτό που είναι, αλλά με βάση αυτό που φαντάζεται ότι προορίζεται να γίνει.

Η προφητεία γίνεται άλλοθι.

Η επιθυμία γίνεται δικαίωμα.

Το δικαίωμα γίνεται εμμονή.

Η εμμονή γίνεται έγκλημα.

Ο βασιλεύς Δάνκαν, στο έργο, δεν είναι απλώς ο νόμιμος βασιλιάς.

Είναι ο άνθρωπος που εμπιστεύεται τον Μάκβεθ.

Του απονέμει τιμές.

Τον θεωρεί γενναίο, άξιο, φίλο.

Και εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη προδοσία. Ο Μάκβεθ δεν στρέφεται εναντίον ενός εχθρού.

Στρέφεται εναντίον εκείνου που τον τίμησε.

Εναντίον εκείνου που του άνοιξε την πόρτα.

Εναντίον εκείνου που τον δέχθηκε στο εσωτερικό του κύκλου της εμπιστοσύνης.

Σε κάθε οργανωμένο σύστημα, μικρό ή μεγάλο, αυτό είναι το διαχρονικό δράμα.

Υπάρχει πάντοτε κάποιος που δεν αρκείται σε όσα του δόθηκαν.

Κάποιος που θεωρεί την εμπιστοσύνη αδυναμία.

Κάποιος που εκλαμβάνει την τιμή ως σκαλοπάτι.

Κάποιος που, ενώ ευεργετήθηκε, αρχίζει να πιστεύει ότι αδικήθηκε επειδή δεν έλαβε τα πάντα.

Αυτός είναι ο Μάκβεθ κάθε οργανωμένης κοινωνίας.

Δεν θέλει απλώς θέση.

Θέλει την κορυφή.

Δεν θέλει να υπηρετήσει την τάξη.

Θέλει να την υποκαταστήσει.

Δεν θέλει να αναγνωρισθεί για αυτό που είναι.

Θέλει να γίνει «βεζίρης στη θέση του βεζίρη». Και όταν καταλάβει ότι δεν μπορεί να το επιτύχει νόμιμα, τότε αρχίζει να δικαιολογεί μέσα του την παρανομία.

Στο πλευρό του Μάκβεθ εμφανίζεται η Λαίδη Μάκβεθ.

Αλλά η Λαίδη Μάκβεθ δεν είναι μόνο πρόσωπο.

Είναι και σύμβολο.

Είναι η άφωνη, άγρια, ακόρεστη πλευρά της ψυχής του.

Είναι η φωνή που του λέει ότι η ηθική είναι δειλία.

Ότι ο δισταγμός είναι αδυναμία.

Ότι η συνείδηση είναι εμπόδιο.

Ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα.

Εκείνη δεν έχει αναστολές.

Εκείνη σπρώχνει.

Εκείνη χλευάζει τον δισταγμό του.

Εκείνη λερώνει τα χέρια της.

Και ο Σαίξπηρ μάς δίνει ένα από τα μεγαλύτερα μαθήματα της ανθρώπινης ιστορίας: ποτέ να μη συγχέουμε την εξωτερική λάμψη με την εσωτερική αγαθότητα. Η Λαίδη Μάκβεθ μπορεί να έχει μορφή ευγενική, παρουσία λαμπερή, χαμόγελο πειστικό.

Μπορεί, όπως θα λέγαμε σήμερα, να έχει ωραία εικόνα μπροστά στις κάμερες.

Όμως η εικόνα δεν είναι ήθος.

Η ομορφιά δεν είναι καλοσύνη.

Η κομψότητα δεν είναι αρετή.

Πολλές φορές η πιο προσεγμένη εξωτερική μορφή υπάρχει μόνο για να καλύπτει την εσωτερική δυσωδία.

Η δολοφονία του βασιλιά Δάνκαν γίνεται μέσα στο ίδιο το κάστρο όπου φιλοξενείται.

Και αυτό δεν είναι τυχαίο.

Η μεγαλύτερη προδοσία δεν συντελείται στον ανοιχτό πόλεμο.

Συντελείται στο σπίτι της εμπιστοσύνης.

Εκεί όπου ο άλλος κοιμάται ήσυχος, επειδή πιστεύει ότι βρίσκεται ανάμεσα σε φίλους.

Αλλά το έγκλημα δεν αρκεί να γίνει.

Πρέπει και να φορτωθεί σε άλλους.

Η ενοχή πρέπει να μεταμφιεσθεί.

Η ευθύνη πρέπει να μετατεθεί.

Έτσι αρχίζει η δεύτερη φάση της αδικίας: η κατασκευή των ενόχων.

Οι πρίγκιπες, τα παιδιά του βασιλιά, πρέπει να φανούν ύποπτοι.

Η αλήθεια πρέπει να θαφτεί κάτω από μια σκηνοθεσία.

Και εδώ ο Σαίξπηρ μάς διδάσκει κάτι ακόμη.

Όταν βλέπεις ότι ετοιμάζεται η καταστροφή σου με ψεύτικες κατηγορίες, πολλές φορές η πρώτη πράξη σωτηρίας είναι η απομάκρυνση.

Η φυγή δεν είναι πάντοτε δειλία.

Μερικές φορές είναι σοφία.

Είναι διάσωση της αλήθειας μέχρι να έρθει η ώρα της.

Το ίδιο διδασκόμαστε και από την ευαγγελική αφήγηση των Χριστουγέννων.

Όταν ο άγγελος προειδοποιεί τον Ιωσήφ ότι ο Ηρώδης ζητεί τη ζωή του παιδίου, δεν του λέει να σταθεί και να δώσει εξηγήσεις στον Ηρώδη.

Του λέει: πάρε το παιδί και φύγε στην Αίγυπτο.

Διότι υπάρχουν στιγμές όπου η αθωότητα πρέπει πρώτα να σωθεί, για να μπορέσει αργότερα να δικαιωθεί.

Οι πρίγκιπες του Μάκβεθ σώζονται δια της φυγής.

Και ακριβώς επειδή σώζονται, η αλήθεια παραμένει ζωντανή.

Όμως ο Μάκβεθ, αφού καταλάβει την εξουσία, δεν βρίσκει ειρήνη.

Διότι η παράνομη εξουσία ποτέ δεν ειρηνεύει.

Η εξουσία που γεννήθηκε από προδοσία φοβάται παντού προδότες.

Η εξουσία που στηρίχθηκε στο αίμα βλέπει αίμα σε κάθε σκιά.

Η εξουσία που ανέβηκε με ψέμα χρειάζεται συνεχώς νέα ψέματα για να σταθεί.

Έτσι δημιουργεί γύρω του μία αυλή από ανθρώπους αντίστοιχους με το εσωτερικό του σκοτάδι.

Αγύρτες, καιροσκόπους, δολοφόνους, κόλακες, ανθρώπους χωρίς αρχές και χωρίς φως.

Διότι το σκοτάδι δεν αντέχει την παρουσία του φωτός.

Ο άδικος δεν μπορεί να συνυπάρξει με τον δίκαιο.

Ο σφετεριστής δεν μπορεί να αντέξει τον νόμιμο.

Ο μικρός άνθρωπος δεν μπορεί να ανεχθεί την ύπαρξη ανθρώπων ανώτερων από αυτόν, διότι η παρουσία τους και μόνο τον καταγγέλλει.

Αυτό είναι επίσης ένα αιώνιο φαινόμενο κάθε οργανωμένου συστήματος.

Όταν ένας Μάκβεθ αποκτήσει εξουσία, το πρώτο που κάνει είναι να απομακρύνει τους άξιους.

Δεν τους απομακρύνει επειδή είναι επικίνδυνοι για το σύστημα.

Τους απομακρύνει επειδή είναι επικίνδυνοι για το ψέμα του.

Η ύπαρξή τους θυμίζει ότι υπάρχει μέτρο, υπάρχει ποιότητα, υπάρχει αρετή, υπάρχει νομιμότητα.

Και τότε η αυλή γεμίζει από πρόσωπα χρήσιμα μόνο για την πτώση.

Ανθρώπους που ξέρουν να κολακεύουν, αλλά όχι να διοικούν.

Να συκοφαντούν, αλλά όχι να δημιουργούν.

Να εκτελούν εντολές, αλλά όχι να φέρουν ευθύνη.

Έτσι ο Μάκβεθ, κυνηγώντας όσους είναι καλύτεροι από αυτόν, στην πραγματικότητα αποδυναμώνει τον ίδιο του τον θρόνο.

Νομίζει ότι καθαρίζει τον χώρο από αντιπάλους.

Στην πραγματικότητα καθαρίζει τον χώρο από ικανότητα, από σοφία, από νομιμοποίηση και από ζωή.

Και τότε αρχίζει η σήψη.

Η εσωτερική σήψη δεν φαίνεται αμέσως.

Όπως και η σήψη του σώματος αρχίζει πολλές φορές αθέατα, έτσι και η σήψη της ψυχής αρχίζει από μέσα.

Πρώτα έρχεται η ταραχή.

Μετά η καχυποψία.

Μετά ο φόβος.

Μετά η ανάγκη για περισσότερη βία.

Μετά τα οράματα.

Το στιλέτο, το αίμα, οι νεκροί, οι φωνές, οι τύψεις. Η Λαίδη Μάκβεθ, που στην αρχή εμφανίζεται αλύγιστη, καταλήγει να περπατά στον ύπνο της και να τρίβει τα χέρια της, σαν να μπορεί να ξεπλύνει το αίμα που δεν φεύγει. «Έξω, καταραμένη κηλίδα», λέει.

Αλλά η κηλίδα δεν είναι πια στα χέρια.

Είναι στην ψυχή.

Και ό,τι γράφεται στην ψυχή δεν καθαρίζεται με νερό.

Αυτό είναι το φοβερό τίμημα της αδικίας.

Μπορεί προσωρινά να νικήσει.

Μπορεί προσωρινά να καθίσει στον θρόνο.

Μπορεί προσωρινά να τρομοκρατήσει, να φιμώσει, να εκδιώξει, να συκοφαντήσει.

Αλλά δεν μπορεί να κοιμηθεί ήσυχη.

Δεν μπορεί να αποκτήσει ειρήνη.

Διότι η ειρήνη δεν είναι εξωτερική κατάσταση.

Είναι εσωτερική μαρτυρία. Ο Μάκβεθ πιστεύει ότι είναι ασφαλής.

Πιστεύει ότι η προφητεία τον προστατεύει.

Πιστεύει ότι έχει νικήσει τους εχθρούς του.

Πιστεύει ότι οι διωγμένοι δεν θα επιστρέψουν.

Αλλά λησμονεί κάτι θεμελιώδες: πέρα από τη δική του σκοτεινή εξουσία υπάρχουν και άλλες δυνάμεις.

Υπάρχουν άλλοι κύκλοι, άλλες συμμαχίες, άλλες νομιμότητες, άλλοι τόποι καταφυγής για τους αδικημένους.

Η αδικία σπανίως υπολογίζει σωστά τη δύναμη εκείνων που πλήγωσε.

Και έρχεται κάποτε η στιγμή —πάντοτε έρχεται— όπου το κάστρο πολιορκείται.

Όχι μόνο από στρατό.

Από την αλήθεια.

Από τη μνήμη.

Από τη νομιμότητα.

Από τις συνέπειες.

Από όλα εκείνα που ο άδικος νόμιζε ότι είχε θάψει.

Τότε αποκαλύπτεται και η πραγματική αξία της αυλής του.

Όλοι εκείνοι που τον περιέβαλλαν όσο υπήρχε κέρδος, αρχίζουν να απομακρύνονται.

Διότι όταν το μόνο που ενώνει τους ανθρώπους είναι το συμφέρον, η ένωση διαλύεται μόλις εμφανισθεί ο κίνδυνος.

Οι κόλακες δεν πεθαίνουν για τον τύραννο.

Οι καιροσκόποι δεν θυσιάζονται για τον σφετεριστή.

Οι συνένοχοι εγκαταλείπουν πρώτοι το πλοίο όταν αυτό αρχίζει να βυθίζεται.

Και ο Μάκβεθ μένει μόνος.

Μένει μόνος, όπως μόνος ήταν πάντοτε κατά βάθος.

Διότι όποιος οικοδομεί τη ζωή του πάνω στο ψέμα, ακόμη κι αν περιβάλλεται από πλήθη, είναι μόνος.

Όποιος διώχνει τους αληθινούς φίλους και κρατά τους συμφεροντολόγους, είναι μόνος.

Όποιος σκοτώνει την εμπιστοσύνη για να πάρει την εξουσία, σκοτώνει μαζί και τη δυνατότητα να αγαπηθεί αληθινά.

Η κάθαρση έρχεται στο τέλος με τη μονομαχία. Ο Μάκβεθ πέφτει.

Όχι απλώς ως πολιτικός σφετεριστής, αλλά ως άνθρωπος που πίστεψε σε μια ψεύτικη εικόνα του εαυτού του.

Ίσως, πριν από όλα, θα έπρεπε να είχε σκεφθεί κάτι απλό: όσο κι αν ένα κοράκι πείθει τον εαυτό του ότι είναι αετός, αετός δεν γίνεται.

Ακόμη κι αν του το υποσχεθούν οι μάγισσες.

Ακόμη κι αν του το ψιθυρίσει η φιλοδοξία.

Ακόμη κι αν το χειροκροτήσει μια αυλή από κόλακες.

Η φύση βασίζεται στο φως.

Η ζωή ζητά φως.

Η τάξη, η νομιμότητα, η αρετή, η δημιουργία, όλα χρειάζονται φως.

Όποιος επιλέγει το σκοτάδι, απομακρύνεται από τη ζωή.

Και όπου απομακρύνεται η ζωή, έρχεται η σήψη.

Μπορεί η εξωτερική μορφή να παραμένει ωραία.

Μπορεί το μνήμα να έχει ακριβά μάρμαρα.

Μπορεί η πρόσοψη να είναι λαμπρή.

Αλλά μέσα υπάρχει αποσύνθεση.

Υπάρχει φόβος.

Υπάρχει τρόμος.

Υπάρχει η αβάσταχτη μνήμη του κακού που έγινε.

Σε κάθε οργανωμένη κοινωνία, σε κάθε θεσμό, σε κάθε διοίκηση, σε κάθε συλλογικό σώμα, υπάρχει η πιθανότητα ενός Μάκβεθ.

Υπάρχει κάποιος που μπορεί να πιστέψει ότι η αξία του είναι μεγαλύτερη από την πραγματικότητα.

Κάποιος που θα θεωρήσει τη φιλοδοξία του προφητεία.

Κάποιος που θα μπερδέψει την επιθυμία με το δικαίωμα.

Κάποιος που θα νομίσει ότι, επειδή μπορεί να προδώσει, μπορεί και να βασιλεύσει.

Για ένα διάστημα ίσως το πετύχει.

Μπορεί να πει ψέματα.

Μπορεί να συκοφαντήσει.

Μπορεί να ξεγελάσει.

Μπορεί να σφετερισθεί.

Μπορεί να συγκροτήσει αυλή.

Μπορεί να φορέσει στέμμα.

Αλλά το τέλος του έχει ήδη γραφεί από τη στιγμή που άρχισε να πιστεύει στο ψέμα του.

Αυτό είναι το μέγα δίδαγμα του Σαίξπηρ.

Η προφητεία δεν κατέστρεψε τον Μάκβεθ.

Τον κατέστρεψε η απόφασή του να την κάνει πράξη χωρίς δικαίωμα, χωρίς αρετή, χωρίς νομιμότητα και χωρίς φως.

Και γι’ αυτό ο Μάκβεθ δεν είναι απλώς τραγωδία εξουσίας.

Είναι τραγωδία αυτογνωσίας.

Μας λέει ότι ο άνθρωπος πρέπει να ξέρει ποιος είναι, μέχρι πού μπορεί να φθάσει και ποιον δρόμο δικαιούται να βαδίσει.

Διότι όποιος ανεβαίνει εκεί όπου δεν ανήκει, όχι μόνο πέφτει· παρασύρει μαζί του και όσους τον πίστεψαν, όσους τον ακολούθησαν, όσους κολακεύθηκαν από την ψεύτικη λάμψη του. Ο Μάκβεθ υπάρχει σε κάθε σύστημα.

Αλλά υπάρχει και το τέλος του Μάκβεθ.

Και αυτό πρέπει να το θυμάται κάθε άνθρωπος που, ακούγοντας τις δικές του μάγισσες, αρχίζει να πιστεύει ότι το ψέμα μπορεί να γίνει πεπρωμένο. Σας ευχαριστώ για τον χρόνο σας. Εμμ. Γερακιός Ύπατος Μεγ. Ταξιάρης δια την Ελλάδα.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους