Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Η στρατιωτική ισχύς ως διαρκής κινητήρια δύναμη της ιστορίας: Η γεωπολιτική σκέψη του Azar Gat * Ο Azar Gat (γεν. 1959 στη Χάιφα) ανήκει σε εκείνη τη μικρή κατηγορία σύγχρονων ιστορικών και πολιτικών στοχαστών που επιχείρησαν να αμφισβητήσουν ευθέως το αισιόδοξο μεταψυχροπολεμικό αφήγημα περί «τέλους της ιστορίας». Σε αντίθεση με τις μεταμοντέρνες ή μεταεθνικές προσεγγίσεις που θεωρούν ότι η παγκοσμιοποίηση, η οικονομική αλληλεξάρτηση και οι υπερεθνικοί θεσμοί μειώνουν καθοριστικά τη σημασία της στρατιωτικής ισχύος, ο Gat υποστηρίζει ότι η ιστορία εξακολουθεί να καθορίζεται από την ισχύ, τη γεωπολιτική και τη στρατηγική επιβολή.

Η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στον 21ο αιώνα, καθώς η επιστροφή των μεγάλων ανταγωνισμών —Ηνωμένες Πολιτείες, Κίνα, Ρωσία, περιφερειακές δυνάμεις— διαψεύδει πολλές από τις βεβαιότητες της δεκαετίας του 1990.

Η μεταψυχροπολεμική αυταπάτη Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αναπτύχθηκε στη Δύση η αντίληψη ότι η οικονομία και οι θεσμοί θα υποκαταστήσουν σταδιακά τον πόλεμο ως μηχανισμό διεθνούς ανταγωνισμού.

Η θεωρία περί «τέλους της ιστορίας» του Francis Fukuyama εξέφρασε ακριβώς αυτή την αισιοδοξία: η φιλελεύθερη δημοκρατία και η αγορά υποτίθεται ότι θα ενοποιούσαν τον κόσμο κάτω από ένα κοινό πολιτικό και οικονομικό πρότυπο. Ο Gat αντιμετωπίζει αυτή τη θεώρηση ως ιστορικά αφελή.

Κατά τη γνώμη του, η προσωρινή μονοπολική υπεροχή των Ηνωμένων Πολιτειών δημιούργησε την ψευδαίσθηση ότι οι στρατιωτικοί ανταγωνισμοί ανήκουν στο παρελθόν.

Στην πραγματικότητα όμως, η κρατική ισχύς δεν εξαφανίστηκε· απλώς υπήρξε μια σύντομη περίοδος κατά την οποία κανένα άλλο κράτος δεν μπορούσε να αμφισβητήσει ουσιαστικά την αμερικανική κυριαρχία.

Η άνοδος της Κίνας, η ρωσική αναθεωρητική πολιτική, οι πόλεμοι στη Μέση Ανατολή και η επιστροφή της γεωπολιτικής στην Ευρώπη αποκαλύπτουν, κατά τον Gat, ότι η ισορροπία ισχύος εξακολουθεί να αποτελεί τον πυρήνα των διεθνών σχέσεων.

Η γεωπολιτική δεν πέθανε ποτέ Στο έργο του Victorious and Vulnerable: Why Democracy Won in the 20th Century and How it is Still Imperiled, ο Gat υποστηρίζει ότι η γεωγραφία, οι φυσικοί πόροι, οι θαλάσσιες οδοί, οι δημογραφικές δυναμικές και οι στρατιωτικές δυνατότητες εξακολουθούν και σήμερα να καθορίζουν τη συμπεριφορά των κρατών.

Η βασική του θέση είναι ότι το κράτος παραμένει ο θεμελιώδης δρών της ιστορίας.

Παρά την ανάπτυξη διεθνών οργανισμών, πολυεθνικών εταιρειών και δικτύων παγκόσμιας διακυβέρνησης, όταν διακυβεύονται ζωτικά συμφέροντα, τα κράτη επιστρέφουν πάντοτε στη λογική της ισχύος.

Η πραγματικότητα αυτή γίνεται εμφανής σε κρίσεις όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι εντάσεις στη Νότια Σινική Θάλασσα, οι ανταγωνισμοί στη Μέση Ανατολή, η στρατιωτικοποίηση της Αρκτικής και του Διαστήματος και η νέα κούρσα εξοπλισμών.

Για τον Gat, όλα αυτά δεν αποτελούν «επιστροφή» της γεωπολιτικής, αλλά απόδειξη ότι η γεωπολιτική ουδέποτε εξαφανίστηκε.

Η στρατιωτική ισχύς ως θεμέλιο της ειρήνης Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο της σκέψης του Gat είναι ότι η ειρήνη δεν προκύπτει από την ηθική πρόοδο αλλά από την ισορροπία ισχύος και την ισχυρή αποτροπή.

Η μεταπολεμική σταθερότητα της Δύσης δεν εξηγείται, κατά τη γνώμη του, από την υπέρβαση της ανθρώπινης επιθετικότητας, αλλά από την πυρηνική αποτροπή, την αμερικανική στρατιωτική ηγεμονία, την οικονομική ευημερία και τη στρατηγική ισορροπία.

Εδώ η σκέψη του Gat προσεγγίζει τον πολιτικό ρεαλισμό του Hans Morgenthau (1904–1980) και του Kenneth Neal Waltz (1914–2013). Η ειρήνη δεν είναι φυσική κατάσταση· είναι προϊόν της στρατιωτικής και της οικονομικής ισχύος.

Αυτό εξηγεί και γιατί ο Gat αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό τις θεωρίες περί μιας «μεταεθνικής Ευρώπης». Η ευρωπαϊκή ενοποίηση κατέστη δυνατή όχι επειδή εξαφανίστηκαν οι εθνικοί ανταγωνισμοί, αλλά επειδή υπήρχε η στρατηγική ομπρέλα των Ηνωμένων Πολιτειών μέσω του ΝΑΤΟ.

Η κριτική στον μεταμοντερνισμό Ο Gat ασκεί έμμεση αλλά σαφή κριτική στις μεταμοντέρνες θεωρήσεις που αντιλαμβάνονται τον πόλεμο κυρίως ως γλωσσική, ιδεολογική ή πολιτισμική κατασκευή.

Κατά τη γνώμη του, τέτοιες προσεγγίσεις συχνά υποτιμούν τις υλικές πραγματικότητες της ισχύος.

Οι κοινωνίες μπορεί να αλλάζουν πολιτισμικά, όμως οι βασικές δομές ανταγωνισμού —ασφάλεια, επιβίωση, πρόσβαση σε πόρους, κυριαρχία— παραμένουν ενεργές.

Η ανθρώπινη φύση, σύμφωνα με τον Gat, δεν μετασχηματίζεται τόσο γρήγορα όσο πιστεύουν οι ουτοπικές θεωρίες.

Η άνοδος αυταρχικών καθεστώτων υψηλής τεχνολογίας (π.χ., Κίνα) αποτελεί, γι’ αυτόν, σοβαρή διάψευση της ιδέας ότι η οικονομική ανάπτυξη οδηγεί αναπόφευκτα στον φιλελευθερισμό... Η νέα εποχή μεγάλων ανταγωνισμών Η σκέψη του Gat αποδεικνύεται ιδιαίτερα επίκαιρη στην παρούσα ιστορική συγκυρία.

Η στρατιωτική ισχύς επιστρέφει σήμερα στο επίκεντρο με την αύξηση των αμυντικών δαπανών, την επανενεργοποίηση ή την εγκαθίδρυση νέων στρατηγικών συμμαχιών, την ανάπτυξη τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης στον πόλεμο και τη μετάβαση από την παγκοσμιοποίηση σε μια λογική γεωοικονομικού ανταγωνισμού.

Η εποχή κατά την οποία πολλοί πίστευαν ότι το εμπόριο αρκεί για να αποτρέψει τους πολέμους φαίνεται να έχει παρέλθει.

Η οικονομία παραμένει κρίσιμη, αλλά λειτουργεί όλο και περισσότερο ως εργαλείο ισχύος και όχι ως υποκατάστατό της. Ο Azar Gat υπενθυμίζει ότι η ιστορία δεν κινείται γραμμικά και εγελιανά προς έναν μεταεθνικό και αποστρατιωτικοποιημένο κόσμο.

Παρά την πρόοδο της τεχνολογίας, της οικονομικής συνεργασίας και των διεθνών θεσμών, οι θεμελιώδεις μηχανισμοί της πολιτικής παραμένουν συνδεδεμένοι με τη στρατιωτική ισχύ.

Η γεωπολιτική, ο στρατός και η αποτροπή δεν αποτελούν κατάλοιπα ενός βάρβαρου παρελθόντος, αλλά δομικά στοιχεία της σημερινής διεθνούς τάξης.

Για τον Gat, όποια κοινωνία λησμονεί αυτή την πραγματικότητα κινδυνεύει να βρεθεί ιστορικά απροετοίμαστη απέναντι σε εκείνους που δεν την έχουν ξεχάσει...

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους