Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Η κατάρα του Ιωάννη Καποδίστρια Σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία που έγραψε ο Richard Posner, το “Public Intellectuals: A Study of Decline” (2001), ασχολείται με το πρόβλημα των «δημόσιων διανοουμένων», δηλαδή των ανθρώπων που έχουν δημόσιο λόγο ο οποίος ασκεί κάποια επιρροή σε όσες και όσους διαβάζουν – ίσως και λίγο παραπέρα.

Δεν εννοώ τους χασομέρηδες των κοινωνικών δικτύων, η δική τους επιρροή είναι μηδενική.

Ούτε τους πραγματικούς ισχυρούς influencers – στην Ελλάδα, άλλωστε, είναι ελάχιστοι και γενικώς δεν ασχολούνται με ιδέες, κοινωνικά ζητήματα ή με επιστημονικά θέματα.

Εννοώ αυτές και αυτούς που γράφουν σε μεγάλα μέσα με κάποια συστηματικότητα.

Δηλαδή, εκείνους που όταν θα θελήσουν να γράψουν κάτι θα βρουν σχετικώς εύκολα πρόσβαση ή εκείνους που μια μεγάλη εφημερίδα ή ένα μεγάλο κανάλι θα τους προσκαλέσουν να πουν τη γνώμη τους για κάτι.

Διότι υποτίθεται είναι ειδικοί.

Είναι όμως; Αυτό είναι το πρόβλημα που επισημαίνει ο Posner.

Συχνά, πολύ συχνά μάλιστα, δεν είναι καθόλου ειδικοί – αλλά δεν υπάρχουν οι μηχανισμοί ελέγχου που θα τους ξεμπροστιάσουν.

Νομίζω πως δικαιότερο είναι να χρησιμοποιήσω εμένα ως παράδειγμα.

Πόσο σίγουροι είστε ότι γνωρίζω καλά τα ζητήματα για τα οποία γράφω; Πώς όσα διαβάζετε από μένα για την ελληνική ιστορία (διότι εδώ θα επικεντρωθώ στη συνέχεια) είναι καλά τεκμηριωμένα; Υποθέτω ότι οι περισσότεροι από εσάς θεωρείτε πως η θέση μου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών εξασφαλίζει ένα μίνιμουμ εγκυρότητας.

Άλλοι πάλι με παρακολουθείτε χρόνια και έχετε σχηματίσει μια άποψη από την εμπειρία σας.

Και άλλοι απλώς είστε καλόπιστοι, καλοπροαίρετοι, δεν μπορείτε να φανταστείτε ότι θα διαστρέβλωνα κάτι εσκεμμένα.

Σας ευχαριστώ όλους αλλά θα πρέπει να παραδεχτώ κάτι ιδιαίτερα άβολο, κάτι που με κάνει να νιώθω αμήχανα: καθώς είναι ελάχιστοι αυτοί που μπορούν πραγματικά να ελέγξουν αν όσα γράφω είναι σαχλαμάρες ή αν πράγματι βασίζονται σε ενδελεχή έρευνα που «υποτίθεται» πως κάνω, οι περισσότεροι που διαβάζετε αυτήν την ανάρτηση μπορείτε να αποτελείτε τα θύματα ενός ανθρώπου που σας εξαπατά συστηματικά.

Έβαλα το «υποτίθεται» σε εισαγωγικά διότι ελάχιστοι από εσάς μπορούν να βάλουν το χέρι τους στη φωτιά ότι πράγματι έχω κάνει την έρευνα που ισχυρίζομαι ότι έκανα σε διάφορα διεθνή αρχεία ή ότι διαβάζω τόσο ασταμάτητα όσο περιγράφω κατά καιρούς.

Με δύο λόγια: μπορείτε να είστε σίγουροι ότι έκανα σωστά τη δουλειά μου; Η εμπιστοσύνη σας με τιμά αλλά ποτέ δεν θα είστε απολύτως σίγουροι ότι την αξίζω.

Για παράδειγμα: φανταστείτε ότι ένας καλός συνάδελφος, ένας από τους κορυφαίους ιστορικούς στην Ελλάδα, έχει σοβαρές αντιρρήσεις ή θεωρεί ότι κάτι που έγραψα είναι λάθος.

Μπορεί να έχει δίκιο μπορεί και όχι (μάλλον θα έχει, διότι τον περιέγραψα ήδη ως πραγματικά κορυφαίο ιστορικό, άρα πολύ καλύτερο από μένα). Εσείς θα το μάθετε; Κατά πάσα πιθανότητα όχι.

Διότι οι περισσότεροι κορυφαίοι Έλληνες ιστορικοί δεν αρθρογραφούν συχνά, δεν συμμετέχουν σε κοινωνικά δίκτυα, πιθανόν να μην βρουν την ευκαιρία (ή να μην τους ενδιαφέρει) να καταρρίψουν κάτι που γράφω.

Έτσι εγώ που έχω το μεγάλο προνόμιο να γράφω στην Καθημερινή και στο Protagon θα συνεχίζω ακάθεκτος χωρίς να υπάρχει ένας αξιόπιστος μηχανισμός ελέγχου όσων γράφω για να με βάλει στη θέση μου – αν είμαι απατεώνας.

Αυτό είναι το πρόβλημα που εντοπίζει ο Posner: ο έλεγχος της ποιότητας των public intellectuals σήμερα είναι προβληματικός επειδή δεν υπάρχουν αποτελεσματικοί μηχανισμοί λογοδοσίας και αξιολόγησης των δημόσιων παρεμβάσεών τους.

Tα μέσα ενημέρωσης επιβραβεύουν περισσότερο τη δημοσιότητα, τη ρητορική, την πολυλογία, την ταχύτητα σχολιασμού, τον εντυπωσιασμό, παρά την ακρίβεια και τη σοβαρή γνώση του αντικειμένου.

Έτσι, συχνά διατυπώνουν επιφανειακές ή λανθασμένες απόψεις χωρίς να υφίστανται συνέπειες για τα σφάλματά τους, γεγονός που οδηγεί, κατά τον Posner, σε πτώση της ποιότητας και της αξιοπιστίας του λόγου των δημόσιων διανοούμενων.

Πάλι θα χρησιμοποιήσω παραδείγματα από τη δική μου εμπειρία.

Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσες φορές μέσα σε έναν τυχαίο μήνα απαντώ αρνητικά σε προσκλήσεις για συμμετοχή σε τηλεοπτικές ή ραδιοφωνικές εκπομπές.

Διότι στις 9 από τις 10 περιπτώσεις θα με καλέσουν να μιλήσω για ζητήματα που δεν γνωρίζω, π.χ. για τον πόλεμο στο Ιράν ή για τη σύγκρουση του Υπουργού Υγείας με τους γιατρούς του ΕΣΥ.

Θα ήταν εντελώς ανεύθυνο εκ μέρους μου να εκφράσω γνώμη για τα ζητήματα αυτά, αλλά αν το έκανα αρκετοί θα λάμβαναν σοβαρά υπόψη τις σαχλαμάρες και τις αμπελοφιλοσοφίες που θα αράδιαζα.

Και, όπως γνωρίζετε, το κακό νόμισμα διώχνει το καλό (ο «νόμος» του Thomas Gresham). Στην περίπτωσή μας το «καλό νόμισμα» αποσύρεται αηδιασμένο.

Αυτό συμβαίνει και με πολλούς καλούς ιστορικούς.

Όταν η «Καθημερινή» μου ζήτησε να γράψω για την ταινία του κ. Σμαραγδή, δύο καλές φίλες μου, συναδέλφισες και από τις καλύτερες ιστορικούς της νεότερης γενιάς προσπάθησαν να με πείσουν να μην γράψω με πολύ καλά επιχειρήματα.

Δεν μετάνιωσα, βέβαια, που έγραψα το κείμενο αλλά τα επιχειρήματά τους παραμένουν ισχυρά, κυρίως αυτό: «Πρόσεχε ποιον κάνεις συνομιλητή». Είχαν δίκιο; Βουνό.

Αλλά θα πρέπει να τους υφιστάμεθα σιωπηλοί; Να τους παραχωρήσουμε το πεδίο; Πρόσφατα βρέθηκα σε μια πολύ μεγάλη εκδήλωση και ας πούμε ότι το πάνελ ήταν ποιοτικά άνισο.

Κάποια στιγμή ένας από τους ομιλητές πέταξε μια τεράστια κοτσάνα (μετά από αρκετές μικρότερες). Δίπλα μου καθόταν μια κορυφαία Ελληνίδα ιστορικός με την οποία απλώς γνωριζόμαστε.

Γυρίζει με έκπληξη και έντονη δυσαρέσκεια και με ρωτάει με οργή σχεδόν: «Τι λέει αυτός; Ποιος είναι αυτός και τι δουλειά έχει να βρίσκεται στο πάνελ;» Όμως ένα μεγάλο μέρος της αίθουσας εκείνη τη στιγμή χειροκροτούσε την κοτσάνα και μάλιστα με ενθουσιασμό.

Ο τίτλος, λοιπόν, αυτής της ανάρτησης δεν έχει το νόημα που ίσως φανταστήκατε.

Δηλαδή δεν καταράστηκε κανέναν ο Καποδίστριας αλλά ο ίδιος αποτελεί θύμα μιας κατάρας: να ασχολούνται μαζί σου συστηματικά εκείνα ακριβώς τα άτομα που εσύ (ένας πολύ σοβαρός άνθρωπος) δεν θα ήθελες ούτε να τα ξέρεις.

Να σε υποτιμούν και να σε προσβάλουν ασυγχώρητα κατασκευάζοντας ψεύδη και (ακόμα χειρότερα) γράφοντας για σένα με μεγάλη προχειρότητα. Ο Καποδίστριας δεν είναι το μοναδικό θύμα της παγκόσμιας ιστορίας αλλά είναι σίγουρα το περισσότερο κακοποιημένο.

Κάποια στιγμή ελπίζω να γραφτεί διδακτορική διατριβή για το ζήτημα – διότι αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο αυτή η συστηματική κακοποίηση της εικόνας του και της ιστορίας του από ανίδεους και τσαρλατάνους.

Να προσθέσω και τους «ιδιόρρυθμους» (ελπίζω να εκτιμηθεί η προσπάθειά μου να είμαι politically correct). Δυστυχώς οι μηχανισμοί ελέγχου δεν λειτουργούν.

Βλέπεις, για παράδειγμα, ένα αφιέρωμα στον Καποδίστρια και δίπλα σε καλούς ιστορικούς (πάλι καλά), διαβάζεις ουρανομήκεις ανοησίες.

Αυτό δεν έχει πάντοτε μόνο αρνητικά αποτελέσματα.

Ορισμένες φορές η κατακόρυφη πτώση της ποιότητας οδηγεί σε rebound effect. Π.χ. πρόκειται πολύ σύντομα να κυκλοφορήσει ένας συλλογικός τόμος υψηλής ποιότητας για τον Καποδίστρια σε επιμέλεια του κορυφαίου Έλληνα ιστορικού.

Μη ρωτάτε, θα το μάθετε πρώτοι εδώ.

Ένα άλλο θετικό σημάδι είναι ότι έχουν αρχίσει να ασχολούνται με τον Καποδίστρια καλοί νέοι ιστορικοί, όπως ο Stavros Panagiotidis. Ο Σταύρος έγραψε μια εξαιρετική μονογραφία για τον Καποδίστρια που απευθύνεται στο ευρύ κοινό και θα κυκλοφορήσει σε λίγες ημέρες (γύρω στις 15.5). Βλέπετε στην εικόνα το εξώφυλλο.

Δεν θα γράψω εδώ κάτι παραπάνω γι’ αυτή τη μονογραφία γιατί τα γράφω στον πρόλογο του βιβλίου που μπορείτε να διαβάσετε και σήμερα.

Διότι ο Σταύρος (έχοντας άγνοια κινδύνου*) μου ζήτησε να γράψω τον πρόλογο του βιβλίου του.

Δέχθηκα αυτήν την τιμητική πρόσκληση, ιδιαίτερα γιατί ο Σταύρος δέχθηκε κι αυτός με χαρά την ιδέα μου: να γράψω στον πρόλογο ό,τι πραγματικά πιστεύω για τον Ιωάννη Καποδίστρια (για πρώτη φορά τόσο ξεκάθαρα και συνολικά) αλλά και για την ιστοριογραφία σχετικά με τον Καποδίστρια.

Στον πρόλογο, λοιπόν, που μόλις ανέβασα στο Academia (θα βρείτε τον σύνδεσμο στα σχόλια), που έχει τίτλο «Στο μυαλό του Ιωάννη Καποδίστρια», γράφω και τη γνώμη μου γι’ αυτήν την εξαιρετική μονογραφία και εξηγώ γιατί αξίζει να διαβαστεί ακόμα και από όσους γνωρίζουν τα βασικά για την τόσο μεγάλη και τόσο κακοποιημένη μορφή της ελληνικής ιστορίας. * Πριν χρόνια επρόκειτο να εκδοθεί μια βιογραφία του Καποδίστρια, αρκετά καλή.

Μου ζητήθηκε να γράψω τον πρόλογο. Αλλά σύντομα συνήλθαν οι άνθρωποι και σιωπηλά πήραν την πρόσκλησή τους πίσω.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους