Η στρέβλωση της δυαδικότητας Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Γκαστόν Μπουτούλ χρεώνεται με μια διαπίστωση που ακούγεται αυτονόητη: «Η αλήθεια βρίσκεται στις αποχρώσεις». Ποιος θα διαφωνούσε; Πράγματι, η...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Ομως, ο δημόσιος διάλογος και οι ατομικές πεποιθήσεις των περισσοτέρων ακολουθούν μια διαφορετική λογική, τη «στρέβλωση της δυαδικότητας» που σχετίζεται με τον «μανιχαϊσμό», όρο που αναφέρεται σε μια παλαιότερη θρησκεία βασισμένη στον αυστηρό δυϊσμό της αιώνιας διαπάλης μεταξύ καλού και κακού.

Ετσι φαίνεται να κυριαρχούν ερμηνείες που καταλήγουν στην αποθέωση και στη δαιμονοποίηση – αντίθετα από τον Μπουτούλ, που μας καλεί να αναμετρηθούμε με το φαινομενικά αντιφατικό ή παράδοξο και να το δούμε σαν αφορμή για μια καλύτερη κατανόηση.

Για να γίνει σαφές τι εννοώ, θα χρησιμοποιήσω δύο παραδείγματα που σχετίζονται με δύο «δύσκολες» περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Η πρώτη είναι η δεκαετία του 1940.

Η «στρέβλωση της δυαδικότητας» μας οδηγεί σε μια αυστηρή αντιδιαστολή εννοιών όπως η Αντίσταση και ο Εμφύλιος. «Πολλοί μπερδεύουν ακόμη την Εθνική Αντίσταση –οι 200 ήταν Eλληνες που αγωνίζονταν για την απελευθέρωση της πατρίδας τους από τους κατακτητές ναζί– με τον ιδεολογικοπολιτικό εμφύλιο πόλεμο που σπάραξε τη χώρα από το 1946 έως το 1949», έγραψε ένας καλοπροαίρετος σχολιαστής με αφορμή τις φωτογραφίες της εκτέλεσης στην Καισαριανή, απηχώντας έτσι μια ευρύτερη αντίληψη.

Η επιστημονική έρευνα ωστόσο έχει δείξει ακριβώς το αντίθετο: οι δύο αυτές έννοιες διαπλέκονται, είναι δηλαδή μπερδεμένες.

Η «Εθνική Αντίσταση» των μεγάλων αντιστασιακών οργανώσεων (ΕΑΜ, ΕΔΕΣ) δεν ήταν αυτοτελής αλλά εντασσόταν σε συγκεκριμένο πολιτικό σχεδιασμό για τη μετακατοχική περίοδο.

Η επιλογή αυτή, ιδίως στην περίπτωση του ΚΚΕ που έλεγχε το ΕΑΜ και που επεδίωκε τον κομμουνιστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας, συνέβαλε στην έκρηξη ενός αιματηρότατου εμφύλιου πολέμου στο μέσο της Κατοχής και αμέσως μετά την απελευθέρωση – δηλαδή πριν από το 1946.

Τα ποσοτικά στοιχεία είναι αδιάψευστα: ο αριθμός των αμάχων Ελλήνων που βρήκαν τον θάνατο (και μάλιστα από τα χέρια όχι ξένων αλλά άλλων Ελλήνων) το διάστημα 1943-1944 υπήρξε πολύ μεγαλύτερος από τον αντίστοιχο της περιόδου 1946-1949.

Με άλλα λόγια, είναι σφάλμα να πιστεύουμε πως οι οργανώσεις αυτές έκαναν μόνον ή αποκλειστικά αντίσταση.

Αυτό δεν μειώνει τη σημασία της αντίστασης, αλλά σημαίνει ότι δεν μπορούμε να αγνοούμε τη στενή διαπλοκή που υπάρχει μεταξύ των δύο φαινομένων.

Αποστολή της ιστορικής ανάλυσης είναι να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε πώς ακριβώς και γιατί φθάσαμε στη διαπλοκή αυτή αντί να υποκύπτει σε έναν εύκολο μανιχαϊσμό.

Αντίστοιχη στρέβλωση έχει καλλιεργηθεί για την περίοδο της δικτατορίας, που περιγράφεται συστηματικά ως μια μονοδιάστατα σκοτεινή περίοδος.

Σε πρόσφατη έρευνα, όμως, η Νατάσα Τριανταφύλλη και εγώ δείχνουμε πως η αντίληψη αυτή είναι εσφαλμένη, καθώς την τετραετία 1970-1973 σημειώθηκε στη χώρα μας μια πνευματική και καλλιτεχνική έκρηξη.

Με άλλα λόγια, η περίοδος αυτή υπήρξε ταυτόχρονα πολιτικά σκοτεινή και πολιτιστικά ζωντανή και «πολύχρωμη». Οι δύο αυτές φαινομενικά αντίθετες πραγματικότητες συνυπήρξαν και «μπερδεύτηκαν» με τρόπο που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Ερευνώντας το πώς και το γιατί αυτής της διαπλοκής, καταλήξαμε σε ορισμένες ερμηνείες που μας βοηθούν να αποκτήσουμε μια καλύτερη κατανόηση της περιόδου αυτής σε σχέση με τις μονοδιάστατες περιγραφές που κυριαρχούν στον δημόσιο λόγο.

Γιατί λοιπόν η διαπίστωση του Μπουτούλ υστερεί σε σχέση με τον μανιχαϊσμό; Η απάντηση είναι πως η στρέβλωση της δυαδικότητας ευνοείται από τη γνωσιακή λειτουργία του εγκεφάλου: το απλό είναι πιο εύκολο στην πρόσληψη από το σύνθετο, το ασπρόμαυρο πιο ελκυστικό από τις αποχρώσεις του γκρίζου.

Ο ρόλος της παιδείας όμως είναι να βελτιώσει τις γνωσιακές μας ικανότητες, και εδώ δυστυχώς τα πάμε άσχημα, γεγονός που ενισχύει η δημόσια εικόνα πανεπιστημιακών δασκάλων που υιοθετούν τη στρέβλωση αυτή.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους