Original Post

Πλήρες Κείμενο:

ΚΛΙΚ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Αφορμή για το σημερινό δημοσίευμα στάθηκε ένα κείμενο που ανακάλυψα, ψάχνοντας — όπως κάνω καθημερινά — παλιά βιβλία και μελέτες.

Πρόκειται για άρθρο του Ν. Πλάτωνος, δημοσιευμένο το 1951 στο περιοδικό «Κρητικά Χρονικά», το οποίο ρίχνει φως σε ένα κομμάτι της ιστορίας του Ηρακλείου που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό: τα βυζαντινά τείχη του Χάνδακα.

Ένα θέμα που —ομολογώ— ούτε εγώ γνώριζα σε βάθος.

Και όμως, μέσα από αυτή τη μελέτη, απαντώνται ερωτήματα που μέχρι σήμερα έμεναν ανοιχτά.

Στο άρθρο αυτό παρατίθενται φωτογραφίες αλλά και στοιχεία από παλαιότερες καταγραφές, όπως του Gerola γύρω στο 1900, που αποτυπώνουν τα βυζαντινά κατάλοιπα πριν χαθούν ή καλυφθούν.

Υπάρχουν επίσης φωτογραφίες της δεκαετίας του ’50, αλλά και η ίδια η εικόνα της ανασκαφής του 1951 που παρουσιάζει ο Πλάτων, όταν ήρθαν στο φως τμήματα του παλαιού τείχους μέσα από οικοδομικές εργασίες.

Το πιο εντυπωσιακό όμως είναι ότι αυτά τα τείχη… δεν χάθηκαν.

Υπάρχουν ακόμη — γύρω μας.

Κρυμμένα μέσα σε μαγαζιά, σε υπόγεια, σε αυλές και τοίχους που προσπερνάμε καθημερινά χωρίς να γνωρίζουμε τι κρύβουν.

Έχω ασχοληθεί αρκετές φορές με αυτά τα σημεία και τα έχω παρουσιάσει κατά καιρούς.

Μερικά από αυτά βρίσκονται: στη Βικελαία Βιβλιοθήκη (στο υπόγειο) στην περιοχή της Δούκος Μποφόρ,Δαιδάλου,Χάνδακος, ΑΣ ΔΟΥΜΕ ΤΙ ΜΑΣ ΛΕΕΙ Ο Ν.ΠΛΑΤΩΝ ΤΟ 1951** Το κείμενο που παραθέτω αποτελεί επιλεγμένο απόσπασμα από τη μελέτη του Ν. Πλάτωνα (1951, «Κρητικά Χρονικά»). Έχει γίνει επιλογή των πιο ουσιαστικών σημείων, παραλείποντας ορισμένους δύσκολους αρχαιολογικούς όρους και τεχνικές λεπτομέρειες, ώστε να είναι πιο κατανοητό.

Το πρωτότυπο ήταν γραμμένο σε καθαρεύουσα και έχει αποδοθεί εδώ σε δημοτική, με προσοχή, χωρίς αλλοίωση του νοήματος. ***Νέα στοιχεία για τη μελέτη των βυζαντινών τειχών του Χάνδακα*1951 Με δύο δημοσιεύματά μου στα «Κρητικά Χρονικά» προσπάθησα να αποδείξω ότι ο Χάνδακας, κατά τη δεύτερη βυζαντινή περίοδο, είχε περίβολο τειχών και ότι τμήματα αυτού του περιβόλου μπορούσαν να αναγνωριστούν στα σωζόμενα λείψανα.

Στο δεύτερο από τα δημοσιεύματα προστέθηκαν και νέα στοιχεία, που ήρθαν στο φως τυχαία κατά νεότερες οικοδομικές εργασίες.

Με βάση αυτά, έγινε δυνατό να μελετηθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια και η μορφή των βυζαντινών αυτών τειχών.

Συγκεκριμένα, είχε αποκαλυφθεί σε έναν από τους τετράγωνους πύργους του ενετικού τείχους, ο οποίος πλέον ήταν ορατός τόσο εξωτερικά όσο και εσωτερικά, ενώ έως τότε είχε παραμείνει ουσιαστικά άγνωστος, επειδή ήταν ενσωματωμένος μέσα στο τείχος που είχε διαπλατυνθεί κατά την προχωρημένη παλαιοενετική περίοδο.

Η μέχρι τώρα μελέτη αυτής της αποκάλυψης, αν και σχετικά σύντομη και πρόχειρη, υπήρξε αρκετά διαφωτιστική για την εξέλιξη και τη διαμόρφωση των παλαιότερων τειχών του Χάνδακα.

Έγινε σαφής: η αρχική μορφή των πύργων με τον θαλαμίσκο εισόδου και τη θυρίδα κατασκόπευσης η μεταγενέστερη προσαρμογή τους σε πλατύτερους και υψηλότερους πύργους, με νέα θυρίδα κατασκόπευσης, κατά τη διαπλάτυνση του τείχους από τους Ενετούς καθώς και η εσωτερική διάρθρωση του τελευταίου αυτού τείχους, με ενσωματωμένο το παλαιό βυζαντινό Όλα αυτά έγιναν γνωστά, τουλάχιστον στις βασικές τους γραμμές.

Παρά ταύτα, ορισμένα σημεία παρέμεναν ασαφή και αποδεικνυόταν αδύνατο να διευκρινιστούν με βάση τα υπάρχοντα στοιχεία.

Έτσι, ήταν αδύνατο να καθοριστεί: ο αριθμός και η μεταξύ τους απόσταση των βυζαντινών πύργων το ύψος και ο τρόπος θεμελίωσης και έδρασής τους ο ακριβής τρόπος με τον οποίο μετασκευάστηκε το βυζαντινό τείχος κατά την πρώτη και δεύτερη παλαιοενετική περίοδο καθώς και: οι σχέσεις των παλαιών πύργων με τους ενετικούς πύργους και οι θέσεις των πυργίσκων, όπως τις είχε μελετήσει ο ενετολόγος Gius.

Gerola και όπως αποτυπώνονται στους ενετικούς χάρτες της πόλης.

Νέα στοιχεία ήρθαν στο φως κατά τις εργασίες οικοδόμησης του μεγάλου κινηματοθεάτρου «Απόλλων», κυρίως κατά την εκσκαφή σε μεγάλο βάθος και την επέκταση για την κατασκευή υπόγειων αιθουσών.

Τα στοιχεία αυτά έδωσαν τη δυνατότητα να λυθούν πολλά από τα προβλήματα και βοήθησαν στην ολοκλήρωση της μελέτης σχετικά με τη μορφή των βυζαντινών τειχών και τη μετασκευή τους από τους Ενετούς.

Ωστόσο, το έργο αυτό, όπως ανακοινώθηκε στα προηγούμενα δημοσιεύματα, αποτελεί ουσιαστικά μια νέα συμπληρωματική μελέτη, αναγκαία περισσότερο γιατί πολλά από τα στοιχεία επρόκειτο να εξαφανιστούν λόγω των οικοδομικών εργασιών του κινηματοθεάτρου.

Η επιμελής φωτογράφιση και η λεπτομερής αποτύπωση του χώρου, με σχέδια που έγιναν από τον ίδιο τον ερευνητή και συνοδεύουν τη μελέτη, δίνουν τη δυνατότητα να σχηματιστεί μια σαφής εικόνα για τη διαδοχική μορφή των τειχών, παρά το γεγονός ότι το μέχρι σήμερα γνωστό τμήμα τους είναι πολύ μικρό σε σχέση με το συνολικό μήκος του περιβόλου.

Κοντά στον πρώτο πύργο που αποκαλύφθηκε, επάνω στον οποίο οικοδομήθηκε κατοικία από τον ιδιοκτήτη του χώρου, κ. Κ. Λιναρδάκη, αποκαλύφθηκε τμήμα του βυζαντινού τείχους σε αρκετό μήκος και σε σημαντικό ύψος μέχρι τα τελευταία χρόνια πριν από τον νέο χαραγμένο δρόμο.

Δυστυχώς, ο ιδιοκτήτης αυτός, εκμεταλλευόμενος τις καταστροφές που είχαν γίνει κατά τη διάρκεια του πολέμου, κατέστρεψε μεγάλο τμήμα του τείχους, κατεβάζοντάς το στο επίπεδο της οδού που περνούσε μπροστά του, προκειμένου να αξιοποιήσει τον χώρο για την κατασκευή του κινηματοθεάτρου. Η Αρχαιολογική Υπηρεσία έκρινε ότι το βυζαντινό τείχος και οι πύργοι του βρίσκονταν σε σημαντικό βάθος κάτω από το επίπεδο της σημερινής οδού.

Τα ανασκαφικά δεδομένα μεταξύ του βυζαντινού τείχους και του ενετικού πρανούς προτειχίσματος έδειξαν ότι το ύψος τους ήταν μικρό, καθώς ο παλιός χάνδακας είχε ήδη σε μεγάλο βαθμό επιχωματωθεί.

Έτσι δεν μπορούσε να προσδιοριστεί το πραγματικό ύψος του ενετικού τείχους.

Παράλληλα, δόθηκε άδεια οικοδόμησης στον χώρο αυτό.

Οι εργασίες εκσκαφής των υπογείων προχώρησαν, χωρίς να γίνει αντιληπτό ότι καταστρέφονταν σημαντικά τμήματα του παλαιού τείχους.

Από εκεί και πέρα, η διακοπή των εργασιών θα σήμαινε ουσιαστική ματαίωση του έργου και, κατά συνέπεια, θα απαιτούσε μεγάλες αποζημιώσεις, χωρίς να έχει σωθεί τίποτε ουσιαστικό από το μνημείο.

Ευτυχώς, οικονομικοί λόγοι οδήγησαν στη διακοπή των εργασιών πριν ολοκληρωθεί η καταστροφή, και έτσι κατέστη δυνατό να διατηρηθούν τα υπόλοιπα τμήματα του τείχους. ώστε να υπάρχει στο εξής η δυνατότητα να διατηρηθούν, μέσα στα υπόγεια της υπό ανέγερση οικοδομής, τα λείψανα του βυζαντινού τείχους, παραμένοντας ορατά.

Το ενετικό πρανές προτείχισμα, στην αρχή των εργασιών, ήταν ορατό μέσα στον χώρο του θερινού κινηματοθεάτρου σε μήκος 28 μ., αλλά σε ύψος μόλις 4–5 μ. Αυτό συνέβαινε επειδή ο παλαιός χάνδακας είχε επιχωματωθεί στο σημείο αυτό μέχρι το επίπεδο της σημερινής οδού, η οποία περνούσε μπροστά από τους στρατώνες του Αγίου Γεωργίου.

Είναι γνωστό ότι πιο πέρα, προς την Πλατεία, τμήμα του Χάνδακα είχε χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή των μεγάλων ενετικών δεξαμενών του Αγίου Γεωργίου.

Ο ιδιοκτήτης αφαίρεσε σχεδόν όλη την επίχωση του χάνδακα και έτσι αποκαλύφθηκε το θαμμένο τμήμα του ενετικού τείχους.

Το συνολικό του ύψος γίνεται ιδιαίτερα φανερό στο ανατολικό άκρο του οικοπέδου, όπου η παρακείμενη οικοδομή Ζουράρη στηρίζεται απλώς επάνω στο τείχος.

Αν θεωρήσουμε ότι η επίχωση που απομένει στο βάθος του χάνδακα είναι πολύ μικρή, τότε το συνολικό ύψος του τείχους εξωτερικά, μαζί με το χαμηλό θωράκιο, μπορεί να υπολογιστεί στα 11 μέτρα.

Το πρανές έχει μήκος μέχρι το προεξέχον γείσο επίσης 11 μέτρα.

Το θωράκιο αναπαραστάθηκε στα σχέδια των τομών του τείχους, με βάση τα σωζόμενα στοιχεία από άλλο μέρος του τείχους, καθώς και από τα σχέδια και τις φωτογραφίες του Gerola.

Με τη γενομένη πλέον κατακόρυφη κατεδάφιση του τείχους έγινε σαφής σε τομή, κατά το σύνορο του οικοπέδου με την οικοδομή Ζουράρη, η διάρθρωση του παλαιού ενετικού τείχους… Κατά τη δημοσίευση των παλαιότερων μελετών μου για τα τείχη, ήταν γνωστά τα ανώτερα μέρη ορισμένων θαλάμων σε ένα τμήμα του τείχους που κατέληγε στην Ωραία Πύλη.

Οι ιδιώτες που κατείχαν το εσωτερικό τείχους αφαίρεσαν το χώμα και χρησιμοποίησαν τους θαλάμους ως αποθήκες ή καταστήματα.

Είχε τότε διαμορφωθεί η εντύπωση ότι οι θάλαμοι αυτοί δεν είχαν μεγάλο βάθος και ότι η σειρά τους περιοριζόταν μόνο σε αυτό το τμήμα του τείχους.

Τώρα όμως έγινε σαφές ότι οι θάλαμοι με τα ανακουφιστικά τόξα εκτείνονταν σε όλο το μήκος του τείχους και ότι παντού είχαν κατασκευαστεί με το ίδιο μεγάλο βάθος.

Κατά διαστήματα, τα οποία σήμερα είναι επιχωματωμένα, υπήρχαν πύργοι.

Με την αφαίρεση των εσωτερικών επιχώσεων και την κατεδάφιση ορισμένων ενετικών προσθηκών, όπως έγινε κατά την πρόοδο των οικοδομικών εργασιών του κινηματοθεάτρου, ήρθε στο φως η εξωτερική πλευρά του παλαιότερου τείχους σε μήκος 28 μέτρων και, επιπλέον, ένας τετράγωνος πύργος, όμοιος με εκείνον που είχε προηγουμένως αποκαλυφθεί.

Το τείχος διατηρείται εμφανές μέχρι τα θεμέλιά του, τα οποία εδράζονται επάνω στον φυσικό βράχο.

Ο βράχος βρίσκεται σε αρκετά υψηλότερο επίπεδο σε σχέση με τη βάση του ενετικού πρανούς, φτάνοντας περίπου τα 3,80 μέτρα.

Το παλαιό τείχος έχει θεμελιωθεί ακολουθώντας τη γραμμή του φυσικού βράχου, ο οποίος, όπως φαίνεται, κατεβαίνει σταδιακά όσο προχωρά προς τα δυτικά, για να ανέβει ξανά λίγο πιο πέρα.

Προφανώς ο βράχος αποκόπηκε σε όλο το πρόσθιο τμήμα κατά τη διαπλάτυνση του τείχους, αφήνοντας όμως το ύψος του στο βάθος, εκεί όπου θεμελιώθηκε το παλαιό τείχος, το οποίο, όπως φαίνεται, αποτέλεσε την εσωτερική πλευρά του διαπλατυσμένου τείχους.

Έχοντας υπόψη τα αποκαλυφθέντα στοιχεία σχετικά με το παλαιότερο τείχος της πόλης, μπορούμε να προσδιορίσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια, με τη βοήθεια των παλαιότερων χαρτών της πόλης και κυρίως του περίφημου χάρτη του Werdmüller, τη μορφή ολόκληρου του περιβόλου.

Η πύλη του Κάστρου (ή αργότερα porta Civitatis, δηλαδή Πύλη του Φόρου), η οποία οδηγούσε προς το Εξώπορτο, θα πρέπει να βρισκόταν στη θέση όπου κατά την παλαιοενετική εποχή υπήρχε το Voltone.

Αυτό αποδείχθηκε πρόσφατα από τα λείψανα που αποκαλύφθηκαν κατά την κατασκευή υπογείου στη σημερινή οικοδομή Βολικού, πίσω από το Δημοτικό Μέγαρο, όπου στεγάζεται σήμερα η Η Λέσχη «Ηρακλείου» και η Βικελαία Βιβλιοθήκη έφεραν δηλαδή στο φως ορισμένα κτίρια, τα οποία δεν αντιστοιχούν πλήρως σε όσα είχαν ήδη περιγραφεί ως προσκτίσματα για τη διαπλάτυνση του αρχικού τείχους.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η ανακάλυψη ενός πύργου, όμοιου με τον πρώτο που είχε αποκαλυφθεί, αλλά αντίθετα προσανατολισμένου, δηλαδή στραμμένου προς το εσωτερικό της πόλης.

Την ακριβή μορφή και έκτασή του δεν μπορούμε να καθορίσουμε, όμως είναι φανερό ότι πρόκειται για τον γωνιακό πύργο της πύλης.

Πολύ πιθανό είναι ότι η πύλη διαμορφωνόταν με πύργους τόσο προς το εσωτερικό όσο και προς το εξωτερικό, αλλά προς το παρόν δεν είναι δυνατό να καθοριστεί κάτι πιο ακριβές.

Μεταξύ αυτού του γωνιακού πύργου και του πρώτου πύργου που αποκαλύφθηκε υπήρχαν τέσσερις πύργοι.

Μεταξύ του δεύτερου αποκαλυφθέντος πύργου και του γωνιακού της Ωραίας Πύλης υπήρχαν σίγουρα μόνο δύο ακόμη.

Στο σχέδιο σημειώνεται η θέση των δύο εκκλησιών: της μεγάλης του Αγίου Νικολάου της Ωραίας Πύλης και της πολύ μικρότερης Παναγίας Ωραιοπυλίτισσας σε σχέση με την Ωραία Πύλη Το ενετικό πρανές προτείχισμα συνεχίζεται ενιαίο από τη διαμορφωμένη πύλη Voltone μέχρι την Ωραία Πύλη.

Σε ευθεία προέκτασή του κατασκευάστηκαν οι τρεις καμάρες πάνω στις οποίες ο Φραγκίσκος Μοροζίνι στήριξε τον αγωγό του υδραγωγείου.

Τον αγωγό αυτόν τον βλέπουμε στη συνέχεια να περνά μέσα από το εσωτερικό του διαπλατυσμένου τείχους.

Είναι βέβαιο ότι πέρα από την Ωραία Πύλη το τείχος έστριβε προς τη γωνία της πόλης, όπου ήδη από τον πρώτο αιώνα της ενετικής παρουσίας είχε χτιστεί η μονή του Αγίου Φραγκίσκου.

Πράγματι, στη σειρά των καταστημάτων από τον πλάτανο της πλατείας μέχρι το Μουσείο διακρίνεται η γραμμή του τείχους σαν υψηλή πρόσοψη.

Κατά τις εργασίες ανοικοδόμησης του κτηρίου Μεταξά αποκαλύφθηκε η εξωτερική παρειά του παλαιού τείχους.

Μια προεξέχουσα κάθετη γωνία του τείχους πιθανότατα ανήκει σε έναν από τους πύργους.

Υπολογίζω ότι μέχρι το οικόπεδο όπου οικοδομήθηκε ο Άγιος Φραγκίσκος (ένα μέρος του σημερινού Μουσείου Ηρακλείου) υπήρχαν του γωνιακού της Ωραίας Πύλης, τέσσερις πύργοι (αυτό αποδεικνύεται από το διάγραμμα του περιβόλου). Είναι αδύνατο σήμερα να εξακριβωθεί αν ο περίβολος ακολουθούσε ευθεία γραμμή Τη συνέχεια του τείχους μπορεί κανείς να την παρακολουθήσει προς τα ανατολικά, κατά τη βάση του επιπρομαχώνα (cavaliere) Τζάνε, μέχρι τη γωνία όπου σήμερα βρίσκεται η οικοδομή Τουπογιάννη.

Εκεί το τείχος στρέφεται προς βορρά, σχηματίζοντας μια ελαφρά αμβλεία γωνία προς τα δεξιά.

Το τείχος είναι ορατό στο βάθος των αποθηκών Τουπογιάννη και συνεχίζεται σε όλο το μήκος μέχρι το σημείο που έχει κοπεί, όπου σήμερα περνά πλατιά οδός και όπου φαίνεται ότι υπήρχε παλαιότερα δίοδος προς το λιμάνι.

Το τείχος επάνω στο οποίο στηρίχθηκαν τα γοτθικά τόξα των παλαιότερων ενετικών νεωρίων φαίνεται ότι αποτελούσε μέρος του περιβόλου.

Από εκεί το τείχος θα κατέβαινε και θα συναντούσε τη μικρή πύλη, η οποία είναι γνωστή ως «πύλη των νεωρίων». Δεν σώζεται πλέον ούτε η πύλη αυτή ούτε το παρακείμενο τείχος, το οποίο θα εξασφάλιζε την πρόσβαση προς αυτήν.

Στο σημείο εκείνο, κατά την παλαιοενετική περίοδο, βρισκόταν η Porta del Molo.

Ίσως αυτή να είναι η Porta Parva — και όχι η προηγούμενη — η οποία αναφέρεται σε παλαιότερα κείμενα με το όνομα Porta Ripea Maris.

Ότι το θαλάσσιο τείχος ήταν τμήμα του παλαιότερου περιβόλου, το οποίο θεωρώ ότι δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.

Η κατασκευή αυτού του θαλάσσιου τείχους φαίνεται να είναι παλαιότατη και ίσως να ανήκει στην ίδια περίοδο με την οποία συνδέονται τα εξωτερικά ίχνη που σώζονται σήμερα.

Σημειώνεται ότι σε ένα από τα σημεία αυτά βρέθηκε μικρός θησαυρός νομισμάτων της εποχής των Κομνηνών, μέρος του οποίου περιήλθε στο Μουσείο Ηρακλείου.

Δυστυχώς, το θαλάσσιο αυτό τείχος δεν έχει μελετηθεί καθόλου, ούτε από τον διαπρεπή και τόσο έμπειρο μελετητή των ενετικών μνημείων της Κρήτης, τον ενετολόγο Ιωσήφ Γκερόλα.

Το τείχος κάμπτεται σε ορθή γωνία και προεκτείνεται προς το δυτικό σκέλος, σε σημείο όπου ήδη από την παλαιοενετική εποχή υπήρχε η πύλη της Εβραϊκής Συνοικίας (Judecca). Το ότι οι Εβραίοι ήταν εγκατεστημένοι ήδη κατά την έλευση των Ενετών στο νησί αποτελεί γεγονός βέβαιο.

Άλλωστε, αυτοί βρίσκονταν κυρίως στη δυτική πλευρά των θαλάσσιων τειχών ήδη από τα παλαιότερα χρόνια της ενετικής εγκατάστασης.

Είναι επίσης γνωστό ότι οι Εβραίοι κατοικούσαν πάντοτε σε ξεχωριστή συνοικία.

Για τον λόγο αυτό θεωρώ πιθανό ότι υπήρχε και μια πύλη του γκέτο στον παλαιό περίβολο των τειχών.

Το άκρο της πύλης αυτής κατέληγε σε μια στρογγυλεμένη γωνία, σαν μεγάλο πύργο (στο σημείο όπου σήμερα βρίσκονται «τα σκαλούνια»), η οποία είχε κατεδαφιστεί από τους Ενετούς κατά την τελευταία περίοδο (περίπου μέχρι το σημείο όπου παλαιότερα βρισκόταν το καφενείο Ροΐδη). Από τους χάρτες δεν είναι δυνατό να εξαχθεί με ακρίβεια αν αυτός ο στρογγυλός γωνιακός πύργος ανήκε στο παλαιότερο τείχος ή στη μεταγενέστερη διαπλάτυνσή του.

Φαίνεται πιθανότερο, από την ένδειξη που δίνει ο χάρτης του De Rossi (1567), όπου το παλαιό τείχος με έναν τετράγωνο πύργο διακρίνεται πίσω από το στρογγυλευμένο προτείχισμα.

Σήμερα όμως το τμήμα αυτό δεν σώζεται.

Από εκεί και πέρα το δυτικό σκέλος του τείχους προχωρεί προς τη γωνιακή πύλη της πόλης σε δύο τμήματα, από τα οποία το πρώτο μετασκευάστηκε αργότερα σε στρατώνες (Quartieri Italiani, σημερινή Κατερίνα), ενώ το δεύτερο σε αποθήκες και σταύλους (Botteghe και Fundico). Είναι βέβαιο, σύμφωνα με τα νέα στοιχεία που προέκυψαν, ότι οι θάλαμοι των Quartieri Italiani, τους οποίους περιγράφει ο Gerola ως στενούς και με πρόσβαση από την τάφρο, προς νότο, με θολωτές οροφές και μεγάλο βάθος, λαξευμένοι μέσα στον βράχο και χωρίς καμία επικοινωνία μεταξύ τους, χρησιμοποιήθηκαν από τους Ενετούς.

Οι θάλαμοι αυτοί, με τα ανακουφιστικά τόξα, διαμορφώθηκαν —όπως ήδη αναφέρθηκε— μέσω παράλληλων διαχωριστικών τοίχων κατά τη διαπλάτυνση του τείχους, ενώ σε αυτούς δόθηκε πρόσβαση με τη δημιουργία ανοιγμάτων στο πρανές προτείχισμα.

Έτσι εξηγείται ότι σε βάθος φτάνουν μέχρι τον φυσικό βράχο, πάνω στον οποίο, σε υψηλότερο επίπεδο, είχε θεμελιωθεί το παλαιό τείχος.

Θεωρώ επίσης βέβαιο ότι οι θολωτοί και επιμήκεις θάλαμοι των αποθηκών, κάτω από τους σταύλους, είναι οι ίδιοι θάλαμοι των ανακουφιστικών τόξων που βρίσκονταν μεταξύ των διατειχισμάτων, στους οποίους δόθηκε πρόσβαση από τον βορρά μέσω του παλαιού τείχους, το οποίο πιθανότατα κατεδαφίστηκε κατά το τμήμα αυτό μέχρι το επίπεδο της πλατείας.

Η υπόθεση αυτή εξηγεί και την ύπαρξη σε βάθος αποθηκών με θολωτούς χώρους σε χαμηλότερο επίπεδο, καθώς και χαμηλότερων θαλάμων κάτω από το πρανές προτείχισμα.

Μικρά ανοίγματα κατασκευάστηκαν μέσα στο ενετικό πρανές για να δίνουν φως στους σκοτεινούς αυτούς χώρους.

Η κατασκευή και οι διαστάσεις των παλαιότερων και των νεότερων αποκαλυφθέντων θαλάμων, καθώς και των στοών, είναι σχεδόν ίδιες.

Ως συμπέρασμα της μελέτης και της έρευνας που προηγήθηκε, προκύπτει ότι είμαστε πλέον σε θέση, με βάση τα στοιχεία που έχουν προκύψει, να γνωρίζουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τα διαδοχικά στάδια της παλαιότερης οχύρωσης του Χάνδακα, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τους Άραβες, τους Βυζαντινούς, τους Γενουάτες και τους Ενετούς, παρόλο που εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένα σημεία που παραμένουν ασαφή, λόγω της εκτεταμένης καταστροφής, κυρίως κατά τους νεότερους χρόνους.

Είναι βέβαιο ότι προκαλεί λύπη η τάση των συγχρόνων να εξαφανίζουν, συχνά για ιδιωτικά συμφέροντα, τα λείψανα τόσο σημαντικών μνημείων.

Ωστόσο, πρέπει να αναγνωριστεί ότι πολλές καταστροφές που έγιναν είτε από αδιαφορία είτε από άγνοια συνέβαλαν, σε ορισμένες περιπτώσεις, στο να γίνει καλύτερα γνωστή η ιστορία συγκεκριμένων μνημείων.

Στην παρούσα περίπτωση, η κατεδάφιση τμημάτων του ενετικού τείχους αποκάλυψε μέρη του παλαιότερου αραβικού και βυζαντινού τείχους και συνέβαλε στο να επιβεβαιωθεί η άποψη που είχα διατυπώσει, ότι το τείχος που θεωρήθηκε από τον ενετολόγο Gerola και άλλους ως παλαιοενετικό ή γενουατικό, είναι στην πραγματικότητα βυζαντινό. Ν. Πλάτων

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους