Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Εκούσια ευθανασία και υποβοηθούμενος θάνατος: μια ψυχαναλυτική θεώρηση της επιθυμίας για θάνατο, του αιτήματος, της εξάρτησης και του ορίου της θεραπείας © Michalis Paterakis Psychologist · Psychoanalytic Psychotherapist GR I EN I FR I GE Το άρθρο διατίθεται επίσης στα αγγλικά, στα γαλλικά, και στα γερμανικά.

Η δημόσια συζήτηση για την εκούσια ευθανασία και τον υποβοηθούμενο θάνατο διεξάγεται συνήθως σε δύο γλώσσες που αδυνατούν να συναντηθούν.

Η πρώτη είναι η γλώσσα των δικαιωμάτων, της αυτονομίας, της αξιοπρέπειας, του πόνου και της επιλογής.

Η δεύτερη είναι η γλώσσα του φόβου: του φόβου της κατάχρησης, της ιατρικής παντοδυναμίας, της εγκατάλειψης, του κοινωνικού κυνισμού, της διολίσθησης προς μια τεχνοκρατική διαχείριση της ζωής και του θανάτου.

Και οι δύο αυτές γλώσσες έχουν αναμφίβολα πραγματικό βάρος.

Ωστόσο, και οι δύο τείνουν να αποτυγχάνουν στο ίδιο σημείο: αντιμετωπίζουν το αίτημα για θάνατο ως ήδη διαφανές προς τον εαυτό του.

Η ψυχανάλυση ακριβώς εκεί αρχίζει: στο σημείο όπου το αίτημα δεν ταυτίζεται με το νόημά του.  Η πρώτη αναγκαία διάκριση είναι ότι το αίτημα για θάνατο δεν μπορεί να νοηθεί μονοσήμαντα, ούτε ως καθαρή έκφραση ελευθερίας ούτε ως απλό σύμπτωμα ψυχοπαθολογίας.

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η επιθυμία για επίσπευση του θανάτου διατυπώνεται μέσα σε τελικό στάδιο σωματικής νόσου, με έντονο πόνο, απώλεια λειτουργιών και συνείδηση επικείμενου τέλους.

Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου το αίτημα αναδύεται σε πλαίσια ψυχικού πόνου, διαταραχών προσωπικότητας, καταθλιπτικών οργανώσεων ή παρατεταμένων ναρκισσιστικών καταρρεύσεων.

Η ίδια η σύγχρονη ψυχιατρική βιβλιογραφία δείχνει ότι τα αιτήματα αυτά είναι πολύπλοκα και ότι ειδικά στις ψυχιατρικές περιπτώσεις η αίσθηση «ανίατου» διαπλέκεται με τη δομή της προσωπικότητας, την απελπισία, τη σχέση με την εξάρτηση και την αδυναμία να φανταστεί κανείς ένα μέλλον διαφορετικό από το παρόν.  Από καθαρά φροϋδική σκοπιά, το ζήτημα δεν μπορεί να προσεγγιστεί χωρίς την έννοια της αμφιθυμίας και χωρίς τη ριζική δυσκολία του υποκειμένου να γνωρίζει τι ακριβώς ζητά όταν μιλά για τον θάνατό του.

Μετά το Πέραν της αρχής της ηδονής, η ύπαρξη μιας τάσης αποσύνδεσης, επανάληψης και επιστροφής σε κατάσταση μη έντασης δεν μπορεί να αγνοηθεί.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αίτημα για θάνατο αποδεικνύει «ορμή θανάτου» με χονδροειδή τρόπο.

Σημαίνει, όμως, ότι ο ψυχισμός δεν είναι οργανωμένος αποκλειστικά γύρω από την αυτοσυντήρηση.

Η επιθυμία του τέλους μπορεί να φέρει μέσα της την επιθυμία απάλειψης του πόνου, την επιθυμία παύσης της εξάρτησης, την εκδίκηση προς το αντικείμενο, την αναστροφή της παθητικότητας σε κυριαρχία, ακόμη και τη φαντασίωση ότι ο θάνατος μπορεί να ελεγχθεί ως η τελευταία νίκη του Εγώ επί της φθοράς.  Από εδώ προκύπτει μια πρώτη θεμελιώδης ψυχαναλυτική θέση: το αίτημα για ευθανασία ή για υποβοηθούμενο θάνατο δεν είναι ποτέ απλώς πληροφορία.

Είναι λόγος απευθυνόμενος σε Άλλον.

Και ως τέτοιος, φέρει μεταβιβαστικό χαρακτήρα.

Δεν έχει σημασία μόνο τι λέγεται, αλλά σε ποιον λέγεται, υπό ποιες συνθήκες λέγεται, τι ζητείται συνειδητά και τι επιδιώκεται ασυνείδητα μέσω του αιτήματος.

Η πρόσφατη ψυχαναλυτική βιβλιογραφία στο πεδίο αυτό είναι ιδιαίτερα διδακτική: ο Briggs και οι συνεργάτες του υποστηρίζουν ότι πίσω από αιτήματα φαινομενικά ψυχρά, ορθολογικά και «τελειωμένα» υπάρχουν συχνά ασυνείδητα κίνητρα, συγκρούσεις εξάρτησης, ανάγκη αναγνώρισης, επιθυμία ελέγχου της σχέσης και συχνά μια δραματική δυσκολία συμβολοποίησης της παθητικότητας και της φροντίδας.  Η διάσταση της εξάρτησης είναι ίσως το πιο παραγνωρισμένο σημείο της συζήτησης.

Ορισμένοι ασθενείς δεν ζητούν μόνο να σταματήσει ο πόνος.

Ζητούν να σταματήσει η ταπείνωση του να χρειάζονται.

Η αδυναμία να φάνε μόνοι τους, να μετακινηθούν, να καθαριστούν, να εκτεθούν στο βλέμμα του άλλου ως σώμα φθαρτό και όχι ως υποκείμενο αυτεξούσιο, ενεργοποιεί ναρκισσιστικές καταρρεύσεις που μπορούν να είναι εξίσου ανυπόφορες με τον σωματικό πόνο.

Αυτό δεν ακυρώνει τη σοβαρότητα του αιτήματος· την καθιστά, αντίθετα, βαθύτερη και πιο επικίνδυνη ερμηνευτικά.

Διότι τότε ο θάνατος μπορεί να βιώνεται ως έξοδος όχι μόνο από το μαρτύριο, αλλά και από την ντροπή της εξάρτησης.

Η ψυχανάλυση δεν έχει το δικαίωμα να αγνοήσει αυτό το ναρκισσιστικό τραύμα.  Στο σημείο αυτό οι θεωρητικοί των αντικειμενοτρόπων σχέσεων προσφέρουν αναντικατάστατα εργαλεία.

Η κλαϊνική παράδοση μας υποχρεώνει να δούμε ότι η σχέση με το αντικείμενο δεν είναι ποτέ ουδέτερη: η αγάπη, το μίσος, η εξάρτηση, η επιθετικότητα και η ενοχή συγκροτούν εξαρχής ένα πεδίο αμφιθυμίας.

Στο τέλος της ζωής, όταν το σώμα παραδίδει το υποκείμενο στη φροντίδα του άλλου, πρωτογενή στρώματα αυτής της αμφιθυμίας μπορούν να επανενεργοποιηθούν.

Το αίτημα «βοήθησέ με να πεθάνω» μπορεί να περιέχει, σε ασυνείδητο επίπεδο, το «μη με εγκαταλείψεις», το «μη με ταπεινώσεις», το «μη με κρατήσεις εδώ για σένα», ακόμη και το «γίνε εσύ εκείνος που θα με σκοτώσει ώστε να μη χρειαστεί να πεθάνω μόνος».

Η δύναμη του αιτήματος δεν αναιρεί την πολυσημία του.  Ο Winnicott θα μας βοηθούσε να δούμε μιαν άλλη διάσταση: τον τρόμο της αποσύνθεσης και της κατάρρευσης.

Σε ορισμένες περιπτώσεις το αίτημα για θάνατο δεν εκφράζει απλώς επιθυμία παύσης, αλλά τρόμο μπροστά σε μια ψυχική διάλυση που βιώνεται ως χειρότερη από τον βιολογικό θάνατο.

Ο υποβοηθούμενος θάνατος τότε μπορεί να φαντασιώνεται ως τρόπος να σωθεί το υποκείμενο από μια κατάρρευση του εαυτού που δεν μπορεί να νοηματοδοτηθεί.

Το παράδοξο είναι ότι ο θάνατος εμφανίζεται ψυχικά ως το έσχατο μέσο προστασίας του εαυτού.

Αυτό είναι κλινικά τρομερό και ταυτοχρόνως κατανοήσιμο.  Αν μετακινηθούμε προς τον Bion, το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο.

Τι συμβαίνει όταν ο ασθενής δεν μπορεί πλέον να ονειρευθεί το μέλλον του, να συμβολοποιήσει την απώλεια, να μεταβολίσει ψυχικά τον πόνο; Τότε το αίτημα για θάνατο μπορεί να προκύπτει από ένα πεδίο μη-σκέψης, από μια αδυναμία του ψυχισμού να περιέξει την εμπειρία.

Εδώ ο κίνδυνος είναι διπλός: τόσο η βιοηθική όσο και η νομική διαδικασία τείνουν να αποτιμούν την επάρκεια ενός αιτήματος με βάση τη σταθερότητα, τη λογική του συνοχή και τη διακηρυγμένη βούληση.

Η ψυχανάλυση, αντίθετα, υποψιάζεται ότι ακριβώς ένα αίτημα υπερβολικά καθαρό μπορεί να κρύβει απουσία ψυχικής επεξεργασίας.

Η καθαρότητα δεν είναι πάντα ένδειξη ελευθερίας· μπορεί να είναι και προϊόν αποσύνδεσης.  Η λακανική συμβολή είναι εδώ καίρια.

Το υποκείμενο του ασυνειδήτου δεν ταυτίζεται με το νομικό ή βιοηθικό υποκείμενο της αυτοδιάθεσης.

Το αίτημα αρθρώνεται πάντα μέσα στο πεδίο του Άλλου.

Και εκεί ακριβώς η γλώσσα της «αξιοπρέπειας», της «αυτονομίας» ή της «βοήθειας στον θάνατο» δεν είναι ουδέτερη.

Η ορολογία απολυμαίνει, καθησυχάζει, οργανώνει συλλογικές αρνήσεις.

Το ίδιο ζήτημα γίνεται κοινωνικά πιο αποδεκτό όταν μετονομάζεται.

Η αλλαγή λέξης δεν αλλάζει μόνο το πολιτικό συναίσθημα· μετασχηματίζει την ασυνείδητη επένδυση του ίδιου του φαινομένου. Ο Gibbons, γράφοντας για την αντιμεταβίβαση και τον υποβοηθούμενο θάνατο, δείχνει ακριβώς πώς γλώσσα, φαντασίωση, κοινωνική διάσπαση και αμυντικές πολιτισμικές αφηγήσεις πλέκονται στη δημόσια στάση απέναντι στο θέμα.  Η αντιμεταβίβαση είναι από τις λιγότερο συζητημένες και πιο επικίνδυνες περιοχές.

Δεν κρίνεται μόνο ο ασθενής.

Κρίνεται και εκείνος που ακούει.

Ο γιατρός, ο αναλυτής, ο ψυχίατρος, το συγγενικό πρόσωπο, όλοι όσοι έρχονται αντιμέτωποι με το αίτημα καλούνται να αναγνωρίσουν τι διεγείρεται μέσα τους.

Υπάρχει κούραση; αίσθηση ματαιότητας; λύτρωση μπροστά στο τέλος του μαρτυρίου; επιθετικότητα; παντοδυναμία; επιθυμία να αποδειχθεί κανείς «ανθρωπιστής»; δυσανεξία απέναντι στην εξάρτηση ή την αναπηρία; Η ψυχαναλυτική σκέψη μάς υποχρεώνει να πούμε ότι καμία απόφαση γύρω από το τέλος της ζωής δεν λαμβάνεται σε αντιμεταβιβαστικό κενό.

Αυτό δεν ακυρώνει την απόφαση, αλλά της αφαιρεί την ψευδαίσθηση της καθαρότητας.  Στο κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο, το αίτημα για ευθανασία εγγράφεται σε κοινωνίες που λατρεύουν την αυτονομία και φοβούνται τη μακρά εξάρτηση.

Η ψυχαναλυτική ματιά εδώ δεν αρκείται στο να καταγγείλει ή να επικροτήσει.

Θέτει το δυσάρεστο ερώτημα αν μια κοινωνία που δυσανεξεί απέναντι στην αναπηρία, στο γήρας, στην άνοια, στην επιβράδυνση και στην οικονομική «μη παραγωγικότητα» παράγει σιωπηρά υποκείμενα περισσότερο έτοιμα να ζητήσουν τον θάνατό τους.

Όχι επειδή εξαπατώνται, αλλά επειδή κατοικούν ήδη σε συμβολικά περιβάλλοντα που τους καθιστούν βάρος.

Η σχετική βιβλιογραφία για τις ευάλωτες ομάδες, τις διαταραχές προσωπικότητας και το ψυχικό άχθος σε συστήματα υποβοηθούμενου θανάτου είναι ιδιαίτερα ανησυχητική ακριβώς γι’ αυτό: δείχνει ότι η «ελεύθερη» βούληση δεν ασκείται ποτέ εκτός σχέσεων εξουσίας, ντροπής και κοινωνικής αποτίμησης της ζωής.  Αυτό μας οδηγεί στην πιο δύσκολη διάσταση: τη σχέση ανάμεσα στον σεβασμό της αυτονομίας και στην ψυχαναλυτική καχυποψία απέναντι στη διαφάνεια του αιτήματος.

Η βιοηθική τείνει να ρωτά: είναι ο ασθενής ικανός, ενημερωμένος, σταθερός, εθελούσιος; Η ψυχανάλυση αναγκαστικά ρωτά κάτι επιπλέον: τι λέγεται μέσα σε αυτό το αίτημα χωρίς να γνωρίζεται; ποια ιστορία εξάρτησης, ενοχής, επιθετικότητας, παντοδυναμίας ή αποσύνδεσης κρύβεται πίσω από μια δήλωση «λογική»; Αυτές οι δύο προσεγγίσεις δεν αλληλοαναιρούνται· αλλά δεν μπορούν και να ταυτιστούν.

Η ψυχαναλυτική συμβολή δεν είναι να αφαιρέσει το δικαίωμα απόφασης από το υποκείμενο.

Είναι να θυμίσει ότι η ανθρώπινη απόφαση ουδέποτε εξαντλείται στη συνειδητή δήλωσή της.  Στις περιπτώσεις ψυχικής οδύνης, το πρόβλημα γίνεται εντονότερο.

Όταν ο θάνατος ζητείται όχι για να λυτρωθεί κανείς από αναπόδραστο βιολογικό τέλος αλλά από αυτό που περιγράφεται ως «ανυπόφορη ψυχική ζωή», η διάγνωση του ανιάτου γίνεται εξαιρετικά αβέβαιη. Οι Nicolini και συνεργάτες καθώς και οι Mehlum και Ramberg έχουν επισημάνει ότι στις περιπτώσεις διαταραχών προσωπικότητας, χρόνιου τραύματος και σύνθετης ψυχοπαθολογίας, το αίσθημα αμεταβλητότητας ανήκει μερικές φορές στην ίδια τη δομή του πάσχοντος ψυχισμού και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί αβασάνιστα ως τεκμήριο πραγματικού ανιάτου.

Το ότι ένα υποκείμενο δεν μπορεί να φανταστεί ζωή που αξίζει να βιωθεί δεν αποδεικνύει ότι τέτοια ζωή είναι αδύνατη.

Αποδεικνύει, συχνά, ότι η ικανότητά του για εσωτερική αναπαράσταση του μέλλοντος έχει καταρρεύσει.  Ασφαλώς, η ψυχαναλυτική σοβαρότητα δεν μπορεί να μετατραπεί σε απάνθρωπη άρνηση της πραγματικότητας του πόνου.

Υπάρχουν μορφές σωματικού τέλους όπου η επιμονή μιας ηρωικής ιδεολογίας περί «ιερότητας της ζωής» μπορεί να καταλήξει σαδιστική.

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου η ανακούφιση, η παρηγορική ιατρική, η καταστολή στο τέλος της ζωής και η εγκατάλειψη της παντοδυναμικής θεραπευτικής φαντασίωσης είναι κλινικά και ηθικά απαραίτητες.

Η ψυχανάλυση, εφόσον παραμένει σοβαρή, δεν οφείλει να ηρωοποιεί τον πόνο ούτε να θρησκευτικοποιεί την παράταση της ζωής.

Οφείλει, όμως, να αντιστέκεται με την ίδια αποφασιστικότητα και στη μετατροπή του θανάτου σε υγειονομικά απολυμασμένη τεχνική λύση.  Η ψυχαναλυτική θέση, αν πρόκειται να διατυπωθεί με επιστημονική σοβαρότητα, πρέπει λοιπόν να είναι δύσκολη.

Όχι αμφίθυμη με την έννοια της ασάφειας, αλλά δύσκολη επειδή αναγνωρίζει ταυτόχρονα αλήθειες που δεν συγχωνεύονται: ότι υπάρχει αβάσταχτος πόνος· ότι η αυτονομία έχει πραγματική ηθική βαρύτητα· ότι το αίτημα για θάνατο δεν είναι διαφανές· ότι η εξάρτηση τραυματίζει ναρκισσιστικά· ότι η αντιμεταβίβαση νοθεύει κάθε καθαρή κρίση· ότι η κοινωνία συμμετέχει ασυνείδητα στη μορφή που λαμβάνει το αίτημα· και ότι ειδικά στις ψυχιατρικές περιπτώσεις το «αμετάβλητο» μπορεί να είναι ίδιον της απελπισίας και όχι του πραγματικού ανιάτου.  Αν έπρεπε να διατυπωθεί το πιο αυστηρό ψυχαναλυτικό συμπέρασμα, θα ήταν ίσως το εξής: το αίτημα για ευθανασία και για υποβοηθούμενο θάνατο δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ούτε ως αυτονόητο δικαίωμα ούτε ως αυτονόητο σύμπτωμα.

Πρέπει να ακούγεται ως οριακός ανθρώπινος λόγος, στον οποίο συμπυκνώνονται η αγωνία της εξάρτησης, ο φόβος του αφανισμού, η αμφιθυμία προς το αντικείμενο, η επιθυμία να μη διασυρθεί το Εγώ, η ελπίδα του ελέγχου επί του τέλους και η ασυνείδητη αναζήτηση ενός Άλλου που θα αντέξει να ακούσει χωρίς να σπεύσει ούτε να σώσει ούτε να σκοτώσει.

Αν χαθεί αυτή η ακρόαση, η τεχνική πράξη —είτε απαγορευτική είτε επιτρεπτική— έρχεται πολύ γρήγορα.

Και έρχεται πολύ γρήγορα ακριβώς εκεί όπου το ανθρώπινο υποκείμενο αργεί να γίνει κατανοητό. Βιβλιογραφία Freud, S. (1920).

Beyond the Pleasure Principle. Klein, M. (1946). “Notes on Some Schizoid Mechanisms.” Winnicott, D. W. (1974). “Fear of Breakdown.” Bion, W. R. (1962).

Learning from Experience. Lacan, J. (1986/1992). The Ethics of Psychoanalysis, Seminar VII. Briggs, S., et al. (2022). “Psychoanalytic understanding of the request for assisted suicide.” International Journal of Psychoanalysis.  Gibbons, R. (2025). “Assisted dying and countertransference: unconscious forces in life-and-death decisions.” British Journal of Psychiatry.  Block, S. D., et al. (1995). “Patient requests for euthanasia and assisted suicide in terminal illness.” American Journal of Psychiatry.  Mehlum, L., & Ramberg, M. (2020). “Euthanasia and assisted suicide in patients with personality disorders.” BMC Psychiatry.  Nicolini, M. E., et al. (2020). “Euthanasia and Assisted Suicide of Persons With Psychiatric Disorders.” Harvard Review of Psychiatry.  World Medical Association.

Declaration on Euthanasia and Physician-Assisted Suicide.  American Medical Association.

Code of Medical Ethics: Euthanasia; Physician-Assisted Suicide.  © Michalis Paterakis Psychologist · Psychoanalytic Psychotherapist University of Indianapolis, USA · Middlesex University, UK 📞 211 7151 801 ✉️ paterakismichael@yahoo.gr 🌐 www.psychotherapy.net.gr 📍 Καρνεάδου 37, Κολωνάκι 🇬🇧 ENGLISH VERSION Voluntary Euthanasia and Assisted Dying: A Psychoanalytic Inquiry into Desire, Dependency, and the Limits of Decision Public discourse on voluntary euthanasia and assisted dying tends to oscillate between two dominant registers: that of autonomy, dignity, and relief from suffering, and that of fear—fear of misuse, of institutional power, of ethical erosion.

Both registers are grounded in legitimate concerns.

Yet both share a fundamental limitation: they treat the request for death as transparent to itself.

Psychoanalysis begins precisely where such transparency fails.

A first distinction is essential: the request for death cannot be reduced either to an expression of free will or to a symptom of pathology.

It emerges within a field of ambivalence.

In some cases, it arises in the context of terminal somatic illness, where bodily disintegration and pain are undeniable.

In others, it appears within enduring psychic suffering, where the sense of “incurability” is inseparable from the subject’s structural relation to desire, dependency, and time. Following Freud (1920), the psyche cannot be understood solely through the logic of self-preservation.

The compulsion toward repetition and the tendency toward tension reduction introduce the possibility that the wish for death may carry meanings beyond relief.

It may express the desire to end suffering, but also the wish to escape dependency, to reclaim control, to reverse passivity, or even to address the Other through an ultimate act.

Thus, the request for assisted death must be understood as an address.

It is not merely a statement; it is a demand situated within a relational field.

As such, it carries transference.

What is said is never identical to what is meant.

Psychoanalytic literature has emphasized that behind apparently rational and stable requests lie unconscious dynamics involving dependency, recognition, aggression, and control (Briggs et al., 2022).

Dependency emerges here as a central dimension.

The suffering subject often confronts not only pain but humiliation—the loss of autonomy, the exposure of the body, the necessity of being cared for.

From a narcissistic standpoint, this can be experienced as intolerable.

Death then appears not only as an exit from suffering, but as an escape from degradation.

Object relations theory deepens this understanding.

The subject’s relation to the Other is always ambivalent.

Love and hate, dependency and aggression coexist.

At the end of life, primitive configurations may re-emerge.

The request “help me die” may unconsciously contain “do not abandon me,” “do not humiliate me,” or even “take responsibility for my death so that I do not die alone.” Winnicott’s notion of the fear of breakdown introduces another dimension: the dread of a collapse that has already occurred but was never experienced.

Death may then be fantasized as a protection against psychic disintegration.

From a Bionian perspective, when the capacity to think collapses, experience cannot be metabolized.

The request for death may arise not from reflection but from the absence of thinking.

Lacan reminds us that the subject of the unconscious is not identical to the subject of legal autonomy.

Language itself participates in shaping the phenomenon.

Terms such as “assisted dying” function not merely descriptively but defensively, transforming collective affect and masking the violence inherent in the act.

Countertransference further complicates the picture.

No clinician approaches such requests neutrally.

Feelings of relief, helplessness, aggression, or moral urgency inevitably intervene (Gibbons, 2025).

Decisions about life and death are never made in a psychologically neutral space.

Finally, the social dimension must be acknowledged.

In cultures that valorize autonomy and productivity, dependency risks becoming intolerable.

The request for death may thus reflect not only individual suffering but also a symbolic environment in which certain forms of life are implicitly devalued.

The psychoanalytic position cannot be simplified.

It must hold together incompatible truths: that suffering can be unbearable; that autonomy matters; that desire is not transparent; that dependency wounds narcissistically; that unconscious dynamics shape every request; and that social structures participate in its formation.

The request for euthanasia must therefore be heard not as a self-evident decision, but as a complex human statement—one that calls for listening rather than immediate resolution. ⸻ 🇫🇷 VERSION FRANÇAISE Euthanasie volontaire et assistance au suicide : une lecture psychanalytique du désir, de la dépendance et de la limite de la décision Le débat public sur l’euthanasie oscille entre deux registres : celui de l’autonomie et de la dignité, et celui de la crainte d’une dérive éthique.

Pourtant, ces deux approches partagent une limite : elles supposent que la demande de mort est transparente pour le sujet lui-même.

La psychanalyse commence précisément là où cette transparence échoue.

La demande de mourir ne peut être réduite ni à un acte libre ni à un symptôme pathologique.

Elle s’inscrit dans un champ d’ambivalence.

Dans certains cas, elle apparaît face à une maladie terminale ; dans d’autres, elle émerge d’une souffrance psychique durable. Avec Freud (1920), il devient impossible de penser le psychisme uniquement en termes de conservation de la vie.

Le désir de mort peut exprimer la fin de la douleur, mais aussi la fuite de la dépendance, la reprise du contrôle, ou une adresse à l’Autre.

Cette demande est toujours adressée.

Elle porte un transfert.

Ce qui est dit n’est jamais identique à ce qui est en jeu.

Derrière les formulations rationnelles, on trouve des dynamiques inconscientes de dépendance, de reconnaissance et d’agressivité (Briggs et al., 2022).

La dépendance constitue ici un point central.

Ce n’est pas seulement la douleur qui est insupportable, mais la perte d’autonomie et la blessure narcissique qui en découle.

La mort peut alors apparaître comme une issue à la honte.

Les théories des relations d’objet montrent que le lien à l’Autre est toujours ambivalent.

À la fin de la vie, des configurations primitives peuvent réapparaître.

La demande de mourir peut contenir inconsciemment une demande de ne pas être abandonné.

Winnicott parle d’une crainte d’effondrement déjà survenu.

Bion souligne que lorsque la pensée échoue, l’expérience ne peut être transformée.

La demande de mort peut alors émerger d’un défaut de symbolisation.

Lacan rappelle que le sujet de l’inconscient ne coïncide pas avec le sujet juridique.

Le langage lui-même participe à la construction du phénomène.

La contre-transférence est incontournable.

Aucun clinicien n’est neutre face à ces demandes (Gibbons, 2025).

Enfin, le contexte social joue un rôle majeur.

Dans des sociétés valorisant l’autonomie, la dépendance devient difficilement tolérable.

La psychanalyse ne propose pas une réponse simple.

Elle impose de maintenir la complexité et de reconnaître que la demande de mort doit être entendue comme un énoncé humain, et non comme une décision évidente. ⸻ 🇩🇪 DEUTSCHE VERSION Freiwillige Euthanasie und assistierter Suizid: Eine psychoanalytische Betrachtung von Begehren, Abhängigkeit und Entscheidungsgrenzen Die öffentliche Diskussion über Euthanasie bewegt sich zwischen Autonomie und Angst. Beide Perspektiven gehen davon aus, dass der Wunsch zu sterben für das Subjekt durchsichtig ist. Die Psychoanalyse beginnt dort, wo diese Annahme scheitert. Der Todeswunsch ist weder rein autonom noch bloß pathologisch.

Er entsteht im Feld der Ambivalenz.

Er kann aus körperlichem Leiden hervorgehen oder aus psychischer Not. Mit Freud (1920) wird deutlich, dass der psychische Apparat nicht nur auf Selbsterhaltung ausgerichtet ist. Der Wunsch zu sterben kann auch den Wunsch nach Kontrolle, nach Beendigung von Abhängigkeit oder nach einer letzten Handlung gegenüber dem Anderen enthalten. Der Wunsch ist immer an jemanden gerichtet.

Er ist Teil einer Übertragungsbeziehung.

Hinter rationalen Aussagen stehen unbewusste Dynamiken (Briggs et al., 2022).

Abhängigkeit ist zentral.

Nicht nur Schmerz, sondern auch der Verlust von Autonomie kann unerträglich werden. Der Tod erscheint dann als Ausweg aus narzisstischer Verletzung. Die Objektbeziehungstheorien zeigen, dass Beziehungen von Anfang an ambivalent sind. Am Lebensende können frühere Konflikte wieder aktiviert werden.

Winnicott beschreibt die Angst vor einem bereits geschehenen Zusammenbruch.

Bion betont die Rolle des Denkens. Wenn Denken versagt, entsteht ein Raum, in dem der Todeswunsch nicht verarbeitet werden kann.

Lacan macht deutlich, dass das Subjekt des Unbewussten nicht mit dem autonomen Subjekt identisch ist.

Auch die Gegenübertragung spielt eine Rolle.

Entscheidungen entstehen nie in einem neutralen Raum (Gibbons, 2025).

Schließlich ist auch die gesellschaftliche Dimension entscheidend. In Kulturen, die Autonomie betonen, wird Abhängigkeit schwer erträglich.

Die psychoanalytische Position bleibt komplex.

Sie erkennt an, dass der Wunsch zu sterben nicht einfach eine Entscheidung ist, sondern ein vielschichtiger Ausdruck menschlicher Erfahrung.

Έχετε υπόψιν Η πληροφορία δεν είναι θεραπεία.

Τα κείμενα αυτής της σελίδας—είτε σχόλια, είτε δοκίμια, είτε σύντομες σημειώσεις—αποτελούν δείγματα του τρόπου με τον οποίο σκέφτομαι και εργάζομαι κλινικά.

Προέρχονται από χρόνια θεραπευτικής πρακτικής με σύνθετες μορφές ψυχοπαθολογίας, αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές, δυσκολίες σχέσεων και δομικά ερωτήματα του εαυτού.

Δεν υποκαθιστούν τη θεραπεία ούτε πρέπει να χρησιμοποιούνται ως τέτοια.

Η πραγματική μετακίνηση των νοημάτων και των επενδύσεων συμβαίνει μέσα στη θεραπευτική σχέση, στον χώρο όπου αναδύεται το ασυνείδητο υλικό και επεξεργάζεται σε ένα ασφαλές και εμπιστευτικό πλαίσιο.

Η θεωρία φωτίζει· η θεραπεία μετακινεί. Πολιτική Αναδημοσιεύσεων (GR) Όλα τα κείμενα αποτελούν πρωτότυπη επιστημονική και επαγγελματική εργασία του Μιχάλη Πατεράκη.

Απαγορεύεται αυστηρά —εκτός από τη δημοσίευση στο Facebook— η αναδημοσίευση, αντιγραφή, τροποποίηση ή οποιαδήποτε χρήση τους, εν όλω ή εν μέρει, χωρίς έγγραφη άδεια.

Οι ιδέες, οι διατυπώσεις και η θεωρητική ταυτότητα των κειμένων δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιηθούν από τρίτους ή από άτομα που επιδιώκουν να παρουσιαστούν ως ειδικοί.

Κάθε παράβαση διέπεται από τον Ν. 2121/1993 περί πνευματικής ιδιοκτησίας και τις διεθνείς συμβάσεις. © Μιχάλης Πατεράκης Reposting Policy (EN) All texts on this page constitute the original scientific and professional work of Michalis Paterakis, Psychologist – Psychotherapist.

Reposting, copying, modifying, integrating or using them in any form—partially or fully—is strictly prohibited without prior written permission.

The only exception is publication on Facebook.

Their ideas, structure and theoretical signature may not be used by third parties or self-proclaimed professionals seeking to mislead the public. © Michalis Paterakis Politique de Republipostage (FR) Les textes de cette page constituent une œuvre scientifique et professionnelle originale de Michalis Paterakis, Psychologue – Psychothérapeute.

Toute reproduction, modification, copie ou utilisation—totale ou partielle—est strictement interdite sans l’autorisation écrite préalable de l’auteur.

Seule exception : la publication sur Facebook.

Leur signature théorique ne peut être utilisée par des tiers ou par des personnes tentant de se présenter comme experts. © Michalis Paterakis Richtlinie zur Weiterveröffentlichung (DE) Alle Texte dieser Seite sind originale wissenschaftliche Arbeiten von Michalis Paterakis, Psychologe – Psychotherapeut. Die Weiterveröffentlichung, Veränderung, Kopie oder anderweitige Nutzung—ganz oder teilweise—ist ohne vorherige schriftliche Genehmigung strengstens untersagt. Einzige Ausnahme: Veröffentlichung auf Facebook.

Ihre theoretische Handschrift darf nicht von Dritten missbräuchlich verwendet werden. © Michalis Paterakis Il existe des époques où l’être humain n’investit pas dans la vie, mais dans quelque chose de plus insidieux : l’idée qu’il ne finira pas.

Non pas au sens biologique, mais au sens symbolique.

Que ce qu’il est, ce qu’il fait, ce qu’il représente, ne disparaîtra pas.

Dans ces périodes-là, l’immortalité ne se présente pas comme une fantaisie de grandeur, mais comme une nécessité psychique de stabilisation.

Il ne s’agit pas d’une illusion primitive.

Il s’agit d’une réponse structurelle à des moments de fluidité historique, sociale ou subjective.

Lorsque les cadres s’effondrent, lorsque les transmissions ne garantissent plus la continuité, lorsque les récits générationnels se brisent, le sujet se tourne vers ce qui promet la durée.

Non pas le réconfort.

La durée.

L’investissement dans l’immortalité ne concerne pas nécessairement la mort.

Il concerne la peur de l’effacement.

La peur que ce qui a été construit avec effort — identifications, relations, œuvre, nom — puisse disparaître sans trace.

Là, l’immortalité fonctionne comme un contrepoids à l’expérience d’être remplaçable.

Elle ne dit pas « je ne mourrai pas », elle dit « je ne serai pas insignifiant ».

Dans ces moments-là, l’économie psychique se déplace.

Le désir ne s’organise plus autour du vivre, mais autour de la trace.

Ce qui restera.

Qui se souviendra.

Comment je m’inscris.

La création, le don, même l’amour, se chargent d’une exigence de continuité.

Ils ne se donnent plus librement ; ils se donnent avec l’attente secrète de revenir sous forme de mémoire, de référence, de nom.

Cliniquement, cela n’apparaît pas comme une mégalomanie, mais comme une difficulté de séparation.

Le sujet a du mal à accepter que quelque chose puisse avoir de la valeur uniquement tant que cela dure.

Qu’une relation ait pu être essentielle sans être éternelle.

Qu’une œuvre ait été vraie sans survivre.

Là, l’immortalité devient un substitut psychique de la perte.

Non pas de la perte à venir, mais de celle qui a déjà eu lieu.

Il existe des périodes historiques où cela s’intensifie.

Des périodes de crise du sens, où les garanties traditionnelles — religion, patrie, famille, profession — ne fonctionnent plus comme porteurs de continuité.

Alors l’individu est appelé à porter seul ce que le collectif portait auparavant.

À garantir lui-même sa durée.

Et cela est insupportable.

L’immortalité, dans ces époques, n’est pas un idéal.

C’est une défense.

Une défense contre l’expérience que rien ne tient.

Que tout se liquéfie, se recycle, se remplace.

Que même la douleur devient contenu, même la mémoire devient donnée.

Face à cela, l’immortalité apparaît comme la dernière ligne de défense du Moi : si je ne peux pas retenir le monde, je retiendrai au moins l’idée que je ne m’y perds pas.

Le problème n’est pas que cet investissement soit faux.

Le problème est qu’il est lourd.

Il charge la vie d’une exigence qui ne peut être satisfaite.

Chaque acte est sommé de se justifier a posteriori par sa durée.

Chaque relation est pressée de prouver qu’elle valait la peine.

Chaque fin est vécue non comme une fin, mais comme un échec.

Le travail psychanalytique ne vient pas abolir cet investissement par des assurances sur la mortalité.

Il ne dit pas « tout finit, accepte-le ».

Ce serait de la moralisation.

Le travail se situe ailleurs : dans la possibilité pour le sujet de supporter que quelque chose ait eu du sens sans avoir besoin de durer pour toujours.

Que la valeur ne se mesure pas au temps de survie.

Que la perte n’annule pas le fait.

Lorsque cela devient possible, l’immortalité perd son poids.

Non parce qu’elle est rejetée, mais parce qu’elle cesse d’être nécessaire.

Et alors, paradoxalement, la vie devient plus habitable.

Non plus sûre.

Plus libre de l’obligation de laisser une trace.

Il existe des époques où l’être humain investit dans l’immortalité.

Et il existe des moments — rares — où il peut retirer cet investissement sans s’effondrer.

C’est là que commence autre chose. Pas l’immortalité. La possibilité de vivre sans avoir besoin d’être sauvé par le temps.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη δημοτικότητά τους