25#

Πλήρες Κείμενο:

ΜΕΓΑΛΕΣ ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ ΚΑΙ ΑΚΟΜΗ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΕΣ ΔΙΑΨΕΥΣΕΙΣ (Αυτοκριτικό κείμενο με ολίγη οργή στο τέλος) Γιατί ο κόσμος, ενώ φαινόταν να προχωρά προς τη δημοκρατία και τον ορθολογισμό, ξανακύλησε στον αυταρχισμό, τον λαϊκισμό και τον φόβο; Η γενιά μου, που τώρα εισέρχεται στα εξήντα, μεγάλωσε με την αίσθηση ότι ο κόσμος, παρά τις δυσκολίες του, είχε πάρει έναν δρόμο. Όχι εύκολο, όχι χωρίς συγκρούσεις, αλλά πάντως έναν δρόμο προς τα εμπρός. Ο κομμουνιστικός αυταρχισμός είχε καταρρεύσει. Η Δύση φαινόταν να έχει κερδίσει όχι μόνο οικονομικά, αλλά και ηθικά. Η δημοκρατία, η ελεύθερη αγορά, τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο Διαφωτισμός, η ανεκτικότητα, η ανοιχτή κοινωνία έμοιαζαν σαν να ήταν πλέον η φυσική κατάληξη της ιστορίας. Πολλοί πιστέψαμε (κι εγώ το πίστευα ως το 2022) ότι, αργά ή γρήγορα, αυτές οι αξίες θα απλώνονταν παντού. Ότι η παγκοσμιοποίηση δεν θα μετέφερε μόνο προϊόντα, χρήματα και τεχνολογία, αλλά και έναν τρόπο ζωής: πιο ελεύθερο, πιο λογικό, πιο ανθρώπινο. Δεν έγινε έτσι. Αντί για μια ομαλή πορεία προς περισσότερη δημοκρατία, είδαμε την επιστροφή του αυταρχισμού. Ρωσία, Κίνα, Τουρκία, Ιράν και άλλα καθεστώτα έδειξαν ότι μπορεί να υπάρξει ανάπτυξη χωρίς ελευθερία, εκλογές χωρίς πραγματική δημοκρατία, καπιταλισμός χωρίς φιλελεύθερους θεσμούς. Το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι η κρίση δεν έμεινε έξω από τη Δύση. Εμφανίστηκε και μέσα στις ίδιες τις φιλελεύθερες δημοκρατίες. Λαϊκιστές ηγέτες, με κορυφαίο παράδειγμα τον Τραμπ, απέκτησαν τεράστια απήχηση. Άνθρωποι που ζούσαν σε δημοκρατικές κοινωνίες άρχισαν να γοητεύονται από τον «ισχυρό ηγέτη», από την απλοϊκή απάντηση, από την ιδέα ότι όλα θα λυθούν αν τιμωρηθούν οι «εχθροί»: οι ελίτ, οι ξένοι, οι μετανάστες, οι δημοσιογράφοι, οι ειδικοί, οι αντίπαλοι. Τι συνέβη λοιπόν; Ίσως το πρώτο λάθος μας ήταν ότι πιστέψαμε πως η πρόοδος είναι φυσική εξέλιξη. Ότι ο άνθρωπος, μόλις γνωρίσει τη δημοκρατία και τον ορθολογισμό, δεν γυρίζει πίσω. Αλλά η δημοκρατία δεν είναι φυσική κατάσταση. Είναι ένα δύσκολο επίτευγμα. Θέλει θεσμούς, παιδεία, εμπιστοσύνη, δικαιοσύνη, κοινωνική συνοχή. Θέλει καθημερινή συντήρηση. Μεγάλη πλάνη ήταν επίσης η σύζευξη τής οικονομικής παγκοσμιοποίησης με την παγκοσμιοποίηση των αξιών. Τα προϊόντα ταξίδεψαν εύκολα. Οι ανθρωπιστικές αξίες όμως δεν μπάρκαραν ποτέ. Μπορεί μια χώρα να αγοράζει δυτική τεχνολογία, να συμμετέχει στο παγκόσμιο εμπόριο, να πλουτίζει, και παρ’ όλα αυτά να μη σέβεται την ελευθερία του Τύπου, τα δικαιώματα, την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης ή την αντιπολίτευση. Το χειρότερο όμως είναι ότι οι δυτικές κοινωνίες κλείστηκαν στα χρυσά κλουβιά τους μέσα στα σύνορά τους. Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε πλούτο, αλλά όχι πάντα με δίκαιο τρόπο. Πολλοί χάσαν τις δουλειές τους και ακόμη περισσότερα κοινωνικά λαικά στρώματα ένιωσαν ότι υποτιμήθηκαν. Πολλοί άνθρωποι αισθάνθηκαν ότι οι σπουδές, οι θεσμοί, τα κόμματα, τα μέσα ενημέρωσης και οι ειδήμονες δεν μιλάνε πλέον για τον κοσμάκη, αλλά πάνω από τον κοσμάκη, δηλαδή για τους προνομιούχους. Και όταν ο άνθρωπος αισθάνεται περιφρονημένος, δεν ζητά μόνο καλύτερο μισθό. Ζητά αναγνώριση. Ζητά αξιοπρέπεια. Ζητά να ακούσει κάποιον να του λέει: «Έχεις δίκιο που θυμώνεις». Εκεί ακριβώς πατά ο λαϊκιστής. Ο λαϊκιστής δεν προσφέρει πραγματική λύση. Προσφέρει όμως παρηγοριά. Δείχνει έναν εχθρό. Απλοποιεί τον κόσμο. Λέει: «Δεν φταίνε τα σύνθετα προβλήματα. Φταίνε αυτοί». Και υπόσχεται ότι ένας δυνατός άνθρωπος, χωρίς πολλούς κανόνες και ελέγχους, θα καθαρίσει το τοπίο και αναθέτει τη λύση στους Βαρβάρους (του Καβάφη). Έτσι αρχίζει ο κίνδυνος για τη δημοκρατία. Όχι πάντα με τανκς. Συχνά αρχίζει με ψήφους. Με ανθρώπους κουρασμένους, θυμωμένους, απογοητευμένους, που αρχίζουν να πιστεύουν ότι οι θεσμοί είναι εμπόδιο και όχι προστασία. Σε όλα αυτά ήρθαν να προστεθούν και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ο δημόσιος διάλογος έγινε ακαριαίος, πιο θυμωμένος, ρηχός του κερατά. Η ψύχραιμη σκέψη χάνει εύκολα από το σύνθημα. Η συνωμοσία ταξιδεύει πιο γρήγορα από την εξήγηση. Η αγανάκτηση γίνεται θέαμα. Και σιγά σιγά χάνεται το κοινό έδαφος πάνω στο οποίο μπορούμε να διαφωνούμε λογικά. Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει ελπίδα; ότι συλλογική νοημοσύνη είναι ανέφικτη; Όχι. Αλλά μάλλον δεν είναι αυτόματη. Οι κοινωνίες μπορούν να φερθούν ανώριμα, φοβικά, αγελαία. Μπορούν να μοιάσουν με παιδιά που ζητούν άμεση ικανοποίηση και τιμωρία του «κακού». Μπορούν όμως και να σταθούν στο ύψος τους, εάν οι προνομιούχοι βγουν από τα χρυσά κλουβιά και αναδιανείμουν τους κουμπαράδες τους χτίζοντας θεσμούς, σχολεία, νοσοκομεία, δικαστήρια, κοινωνικά κράτη, επιστημονικές κοινότητες, δημοκρατικές διαδικασίες. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο αγέλη αλλά ούτε και να νιώθει πως είναι κακοπληρωμένο τσούρμο σε πολυτελές κρουαζιερόπλοιο για ελάχιστους. Η ανθρωπότητά είναι δεσμός και συνεργασία. Δεν είναι μόνο φόβος. Είναι και λογική. Δεν είναι μόνο ένστικτο. Είναι και πολιτισμός. Αλλά ο πολιτισμός δεν κληρονομείται απλώς. Καλλιεργείται. Αυτό είναι ίσως το μεγάλο μάθημα της εποχής μας. Ο Διαφωτισμός δεν είναι μόνιμη κατάκτηση. Η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη. Ο ορθολογισμός δεν επικρατεί επειδή είναι σωστός. Χρειάζεται ανθρώπους που τον υπερασπίζονται, θεσμούς που τον στηρίζουν και κοινωνίες που δεν αφήνουν μεγάλα κομμάτια τους στην ταπείνωση και την εγκατάλειψη. Η ανθρωπότητα δεν γύρισε πίσω επειδή ήταν καταδικασμένη να γυρίσει πίσω. Οπισθοδρόμησε επειδή πιστέψαμε υπερβολικά εύκολα ότι η πρόοδος θα συνεχιστεί μόνη της και τώρα πίνουμε το πικρό ποτήρι: η πρόδος δεν συνεχίζεται μόνη της, γιατί δεν υπάρχει τέτοιος αυτόματος πιλότος. Η πρόοδος θέλει στοχαστές οδηγούς αλλά και ταπεινούς μαζί, η πρόοδος θέλει πολίτες που δεν ζουν στον ίσκιο και στη σιωπή αλλά στον καθαρό αέρα τής αποδοχής, η πρόοδος θέλει ιστορική παιδεία, μνήμη γερή, γνώση στέρεη, δικαιοσύνη γρανιτένια και πάθος για ανθρωπισμό με θεσμική αλληλεγγύη. Αλλιώς, σκατά στα μούτρα μας! Εντίμως, Κώστας Καλλίμαχος, 27/4/2026 ΥΓ. Το κείμενο αυτό το έγραψα ως... απάντηση στη σάτιρα που δημοσίευσα νωρίτερα και καταδικάζει την επιδημική πολιτική ανοησία των καιρών μας (φιδιάδες και... σία). Έπρεπε όμως να εξηγήσω από πού πηγάζει αυτή η μαζική παράκρουση και πώς μπορεί να διορθωθεί. Έπρεπε, δηλαδή να προτείνω κάτι, και το έπραξα. Αλλά τέτοια ώρα, τέτοια λόγια... ποιος νοιάζεται πλέον; @ακόλουθοι 24#

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη δημοτικότητά τους