ΜΑΡΙΑ Για αρκετούς αιώνες, η μουσική ζωή στην Ευρώπη κυριαρχούνταν από αυτό που είναι γενικά γνωστό ως γαλλο-φλαμανδική σχολή, ειδικά στον τομέα της εκκλησιαστικής μουσικής. Ο Josquin Desprez (1450...

25#

Πλήρες Κείμενο:

ΜΑΡΙΑ Για αρκετούς αιώνες, η μουσική ζωή στην Ευρώπη κυριαρχούνταν από αυτό που είναι γενικά γνωστό ως γαλλο-φλαμανδική σχολή, ειδικά στον τομέα της εκκλησιαστικής μουσικής. Ο Josquin Desprez (1450/55-1521) θεωρούνταν γενικά ο πιο εξέχων εκπρόσωπος αυτής της σχολής. Η φήμη του ήταν τέτοια, που μπορούσε να συνθέτει μόνο όταν είχε διάθεση. Αυτό εκφράζεται σε μια επιστολή του Gian de Artiganova, αυλικού του Δούκα Ercole I d'Este, ο οποίος συμβουλεύει τον εργοδότη του να προσλάβει τον Heinrich Isaac αντί του Josquin: «Εμένα ο μου φαίνεται πολύ κατάλληλος να υπηρετήσει την εξοχότητα σας, περισσότερο από τον Josquin, επειδή είναι πιο καλοκάγαθος και κοινωνικός και θα συνθέτει νέα έργα πιο συχνά. Είναι αλήθεια ότι ο Josquin συνθέτει καλύτερα, αλλά συνθέτει όταν θέλει αυτός και όχι όταν θέλουμε εμείς (...)». Ο Josquin εργάστηκε στις Κάτω Χώρες, όπου γεννήθηκε, καθώς και στη Γαλλία και την Ιταλία, αλλά η μουσική του ήταν γνωστή σε όλη την Ευρώπη. Ήταν δημοφιλής στην Ισπανία, για παράδειγμα, όπως μαρτυρούν οι μεταγραφές της μουσικής του για έγχορδα όργανα. Ο δίσκος που ακούμε εδώ - ηχογραφήθηκε σταδιακά ανάμεσα στα έτη 2011-2023 και κυκλοφόρησε το 2024 από την Raumklang - τεκμηριώνει την παρουσία της εκκλησιαστικής μουσικής του Josquin στη Γερμανία, ένα μέρος της Ευρώπης όπου πιθανότατα δεν έχει πάει ποτέ. Το σύνολο amarcord στράφηκε σε δύο συλλογές θρησκευτικών έργων που σώζονται στη Λειψία. Δεν είναι η πρώτη φορά που εξερευνούν πηγές της Λειψίας: το ενδιαφέρον τους εξηγείται από το γεγονός ότι οι τραγουδιστές έχουν τις ρίζες τους στη Χορωδία του Αγίου Θωμά. Προηγουμένως, είχαν ηχογραφήσει δύο Λειτουργίες από το λεγόμενο Thomas-Gradual. Ο παρών δίσκος περιλαμβάνει και πάλι μερικά κομμάτια από αυτή την πηγή. Τα υπόλοιπα κομμάτια προέρχονται από δύο διαφορετικές πηγές. Η μία είναι ο λεγόμενος Apel Codex ή «Κώδικας Άπελ», ο οποίος συντάχθηκε μεταξύ των ετών 1492 και 1504 από τον Nicolaus Apel, θεολόγο και φιλόσοφο που ολοκλήρωσε την καριέρα του ως πρύτανης του Πανεπιστημίου της Λειψίας. Η δεύτερη συλλογή φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Λειψίας με τον κωδικό Ms Thomas 49/50. Συντάχθηκε το 1558 και περιλαμβάνει περίπου 250 κομμάτια, κυρίως θρησκευτικής μουσικής, από μερικούς από τους σημαντικότερους συνθέτες της εποχής, μεταξύ των οποίων οι Ludwig Senfl, Jacobus Clemens non Papa και Josquin. Ο πυρήνας του προγράμματος είναι η Missa de Beata Virgine (Λειτουργία της Ευλογημένης Παρθένου) του τελευταίου. Ήταν μία από τις πιο δημοφιλείς Λειτουργίες του, όπως αποδεικνύει ο αριθμός των αντιγράφων (συμπεριλαμβανομένων των μεταγραφών, ορισμένες από τις οποίες είναι ατελείς). Η Λειτουργία πιθανότατα δεν είχε σχεδιαστεί ως πλήρες Ordinary**, καθώς το Kyrie και το Gloria είναι για τέσσερις φωνές, ενώ το υπόλοιπο είναι πενταφωνικό. Δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1514 από τον Ottavio Petrucci στη Βενετία κι έχει υποστηριχτεί η άποψη ότι ήταν ο εκδότης που συνένωσε τα πέντε μέρη. Ο τίτλος υποδηλώνει ότι η Λειτουργία προοριζόταν για μια γιορτή της Παναγίας, κάτι που υποστηρίζεται από το γεγονός ότι το θεματικό υλικό προέρχεται από Λειτουργίες που τραγουδιούνται συνήθως σε γιορτές της Παναγίας. Αυτό επιβεβαιώνεται περαιτέρω από τη συμπερίληψη τρόπων***(tropes) στο Gloria, οι οποίοι αναφέρονται ρητά στη Μαρία: « , προς δόξα της Μαρίας• , αγιάζοντας τη Μαρία. , κυβερνώντας τη Μαρία. , στεφανώνοντας τη Μαρία». Η Λειτουργία εκτελείται μέσα σ' ένα (είδος) Λειτουργικού πλαισίου. Αυτό που είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι ότι περιλαμβάνει αρκετά κομμάτια που δεν έχουν ηχογραφηθεί στο παρελθόν ή που εκτελούνται εδώ σε μια (ελαφρώς) διαφορετική εκδοχή. Αυτό ισχύει για το πιο διάσημο κομμάτι του Josquin, το "Ave Maria ... virgo serena". Στον Κώδικα Άπελ λείπουν δύο φωνές, αλλά η φωνή του superius διαφέρει από την «κοινή» εκδοχή στο τέλος του κομματιού. Το πρόγραμμα κλείνει με το ίδιο έργο, αλλά με τον τίτλο "Verbum incarnatum". Πρόκειται για ένα παράδειγμα μιας τότε πολύ συνηθισμένης πρακτικής, γνωστής ως contrafactum: ένα υπάρχον κείμενο αντικαθίσταται από ένα νέο. Σ' αυτή την περίπτωση έχουμε να κάνουμε μ' ένα contrafactum που είναι σαφώς εμπνευσμένο από τη Μεταρρύθμιση. Το «Καθολικό» κείμενο αντικαθίσταται από ένα Προτεσταντικό – ένα σαφές παράδειγμα της «προτεσταντικοποίησης» της μουσικής. Ο Μαρτίνος Λούθηρος δεν είχε αντίρρηση για τη χρήση της μουσικής από ρωμαιοκαθολικούς συνθέτες: μια σημαντική συλλογή μοτέτων για να τραγουδούνται από σχολικές χορωδίες στη λουθηρανική Γερμανία, το Florilegium Portense, που εκδόθηκε μόλις το 1618, περιλάμβανε πολλά τέτοια κομμάτια. Ωστόσο, αν το περιεχόμενο ερχόταν σε αντίθεση με τη λουθηρανική δογματική, τα κείμενα μπορούσαν να τροποποιηθούν. Εδώ αφαιρείται η αναφορά στη Μαρία και στον ρόλο της στη σωτηρία της ανθρωπότητας. Ξεκινάει έτσι: «Ο Λόγος σαρκωθείς, από τον Σταυρό κηρυχθείς, αληθινή ζωή, Ω πηγή ειρήνης, ήρεμε αμνέ, ο αίρων τις αμαρτίες του κόσμου». Τελειώνει με αυτές τις γραμμές: «Στο τέλος της ζωής, αξίωσε μας δικαίως μετά των αγίων Σου να εισέλθουμε λαμπρά στην ουράνια βασιλεία, όπου όλοι οι άγιοί Σου αγάλλονται. Αμήν». Δεν είναι το μοναδικό contrafactum. Πέντε ακόμη κομμάτια αποτελούν contrafacta από chansons. Συνήθως δεν υπάρχει καμία απολύτως σχέση μεταξύ του αρχικού κειμένου και του νέου. Αυτή η πρακτική μπορεί να προκαλεί μάλλον έκπληξη από μια σύγχρονη οπτική γωνία, αλλά ήταν συνηθισμένη εκείνη την εποχή. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι τραγουδιστές που ερμήνευαν τα contrafacta ίσως να μην γνώριζαν πάντα τα πρωτότυπα, ενώ το κοινό – όσοι παρευρίσκονταν στη Λειτουργία – σχεδόν σίγουρα δεν τα γνώριζε. Αξίζει, επίσης, να σημειωθεί, ότι η κοσμική μουσική μετατράπηκε σε εκκλησιαστική και όχι το αντίστροφο. Αν και δεν υπήρχε σαφής διαχωριστική γραμμή μεταξύ των δύο, η εκκλησιαστική μουσική θεωρούνταν ανώτερη από την κοσμική. Ένα άλλο γνωστό έργο του Josquin είναι το "Pater noster - Ave Maria". Πρόκειται για έναν πολύ συνηθισμένο συνδυασμό, βασισμένο στο Ροζάριο, όπου το "Pater Noster" (Πάτερ ημών) ψάλλεται στην αρχή κάθε δεκάδας, ακολουθούμενο από δέκα "Ave Maria" (Στο Ροζάριο ή Ροδάριο, ο όρος δεκάδα αναφέρεται σε μια ενότητα δέκα προσευχών «Χαίρε Μαρία», οι οποίες αποτελούν τον βασικό κορμό της προσευχής). Τα δύο μέρη είναι γραμμένα για έξι φωνές και περιλαμβάνουν και τα δύο έναν διμερή κανόνα μεταξύ τενόρου και άλτο. Όπως ήδη αναφέρθηκε, το πρόγραμμα περιλαμβάνει κομμάτια που βρίσκονται στο Thomas-Gradual. Πρόκειται για ένα Λειτουργικό χειρόγραφο, που αποτελείται από 215 φύλλα και προέρχεται από τη βιβλιοθήκη της εκκλησίας του Αγίου Θωμά, το οποίο σήμερα φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Λειψίας. Το κύριο μέρος του χειρογράφου, το οποίο περιέχει τους ύμνους για την τέλεση της Θείας Λειτουργίας, χρονολογείται πιθανώς στις αρχές του 14ου αιώνα. Δεν πρόκειται για χορωδιακό βιβλίο: είναι αρκετά μικρό, όπως και η γραφή, γεγονός που καθιστά απίθανο να έχουν τραγουδήσει από αυτό περισσότεροι από δύο τραγουδιστές μαζί. Πρόκειται μάλλον για ένα βιβλίο για τον Κάντορα, ως αντίγραφο αναφοράς για το τι έπρεπε να τραγουδηθεί, ειδικά δεδομένου ότι ορισμένοι ύμνοι τραγουδιούνταν μόνο μία φορά το χρόνο. Οι τραγουδιστές τραγουδούσαν από μνήμης, με τον Κάντορα να τους κατευθύνει με κινήσεις των χεριών. Χρησιμοποιήθηκε ακόμη και μετά τη Μεταρρύθμιση. Τα συγκεκριμένα κομμάτια τραγουδιούνται ομοφωνικά, με μία εξαίρεση: στην σεκουέντσα**** "Gaude Maria templum summe" μία (ή περισσότερες φωνές σε ομοφωνία) τραγουδά πάνω από μια παρατεταμένη νότα. Το αν αυτό σημειώνεται έτσι στο gradual ή είναι μάλλον μια ερμηνεία του συνόλου δεν αναφέρεται στις σημειώσεις του δίσκου. Κατά τ' άλλα, τα κομμάτια αυτά είναι κατατοπιστικά και παρέχουν στον ακροατή τις πληροφορίες που χρειάζεται. Ο κατάλογος των τραγουδιστών είναι κάπως περίεργος: υποτίθεται ότι πρέπει να πιστέψουμε ότι η πιο υψηλή φωνή είναι ενός τενόρου. Ωστόσο, τραγουδάει σαφώς φαλσέτο και μάλιστα σε αρκετά μεγάλο τονικό ύψος, και το κάνει πολύ καλά. Κοιτάζοντας τη συγκρότηση, κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι η μουσική έχει μεταφερθεί προς τα κάτω, αλλά αυτό δεν ισχύει, ευτυχώς. Οι Amarcord καλύπτουν ένα ευρύ ρεπερτόριο, το οποίο περιλαμβάνει σύγχρονη μουσική και ακόμη πιο δημοφιλή κομμάτια και τζαζ. Ωστόσο, δεν έχουν ξεχάσει από πού προέρχονται. Όπως αναφέραμε, έχουν εξερευνήσει μουσική από πηγές της Λειψίας και η παλαιά μουσική αποτελεί σταθερό μέρος των δραστηριοτήτων τους. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια ηχογράφηση όπως αυτή, η οποία προσφέρει μια ενδιαφέρουσα εικόνα της ερμηνευτικής πρακτικής στην εποχή του Josquin. Ιδιαίτερα πολύτιμες είναι οι πρώτες ηχογραφήσεις διαφόρων contrafacta. Το Amarcord είναι ένα εξαιρετικό σύνολο, και ως εκ τούτου αυτός ο δίσκος αξίζει την ακρόαση μας. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ** Στο πλαίσιο της (Καθολικής) Θείας Λειτουργίας, ο όρος Ordinary (στα λατινικά Ordinarium Missae) αναφέρεται στα μέρη εκείνα που παραμένουν σταθερά και αμετάβλητα σε κάθε Λειτουργία, ανεξάρτητα από την ημέρα ή τη γιορτή. Στα ελληνικά αποδίδεται συνήθως ως: Τα Σταθερά Μέρη της Λειτουργίας Η ΔΙΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Αποτελείται από πέντε βασικές ενότητες που συχνά μελοποιούνται από συνθέτες: Kyrie (Κύριε ελέησον) Gloria (Δόξα εν υψίστοις Θεώ) Credo (Το Πιστεύω / Σύμβολο της Πίστεως) Sanctus (Άγιος, Άγιος, Άγιος) Agnus Dei (Ο Αμνός του Θεού) Σε αντίθεση με το Ordinary, το Proper (Proprium Missae) περιλαμβάνει τα μέρη που αλλάζουν ανάλογα με το εκκλησιαστικό ημερολόγιο, όπως το Ευαγγέλιο, ο Απόστολος ή οι ειδικές προσευχές για κάθε Κυριακή. Αν έχετε ακούσει τον όρο Ordinary Form, αυτός αναφέρεται στη "Συνήθη Μορφή" της Λειτουργίας (τη μεταρρύθμιση του 1969 από τον Πάπα Παύλο ΣΤ'), σε αντιδιαστολή με την Extraordinary Form (την παλαιά Λατινική Λειτουργία). *** Στο πλαίσιο της εκκλησιαστικής μουσικής και της Λειτουργίας, οι tropes (ελληνικά: τρόποι) είναι προσθήκες ή παρεμβολές που γίνονται σε ένα ήδη υπάρχον θρησκευτικό κείμενο ή μέλος. Πρόκειται για μια μεσαιωνική πρακτική (κυρίως μεταξύ 9ου και 12ου αιώνα) που σκοπό είχε να «εξωραΐσει» ή να εξηγήσει περαιτέρω τα σταθερά μέρη της Λειτουργίας. Ας δούμε κάποιους τύπους από Tropes. Οι παρεμβολές αυτές μπορούσαν να πάρουν τρεις μορφές: Μελισματικές: Προσθήκη μουσικών φράσεων χωρίς νέο κείμενο. Κειμενικές: Προσθήκη νέου κειμένου πάνω σε ήδη υπάρχουσες μουσικές φράσεις (μελίσματα). Αυτές συχνά ονομάζονταν prosulae. Μικτές: Προσθήκη τόσο νέας μουσικής όσο και νέου κειμένου. Ας δούμε κάποια χαρακτηριστικά παραδείγματα: Kyrie: Συχνά προστίθονταν στίχοι ανάμεσα στις λέξεις "Kyrie" και "eleison" για να εξυμνήσουν συγκεκριμένες ιδιότητες του Θεού. Gloria: Παρεμβολές που τιμούσαν την Παναγία (όπως στο παράδειγμα του Sarum Rite). Quem quaeritis: Ένα από τα πιο διάσημα tropes που αποτέλεσε τη βάση για το μεσαιωνικό λειτουργικό δράμα. Ας δούμε και τη σχέση του όρου με την Ελληνική ορολογία και την ορθόδοξη παράδοση. Παρόλο που η λέξη προέρχεται από το ελληνικό «τρόπος» (στροφή, αλλαγή), στη δυτική μουσική ιστορία ο όρος αναφέρεται συγκεκριμένα σε αυτές τις επεξηγηματικές παραφράσεις. Στην Ορθόδοξη παράδοση, ο όρος είναι συγγενικός με το τροπάριο, το οποίο όμως εξελίχθηκε σε ανεξάρτητο υμνολογικό είδος, ενώ το δυτικό trope παρέμεινε εξαρτημένο από το βασικό λειτουργικό κείμενο. Η πρακτική αυτή καταργήθηκε επίσημα από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία κατά τη Σύνοδο του Τρέντο (16ος αιώνας) για να διατηρηθεί η καθαρότητα των αρχικών κειμένων. **** Στο πλαίσιο της Ρωμαιοκαθολικής Λειτουργίας, η Σεκουέντσα (στα ελληνικά Ακολουθία ή Sequentia) είναι ένας ύμνος που ψάλλεται ή απαγγέλλεται σε συγκεκριμένες μεγάλες εορτές, αμέσως πριν από την ανάγνωση του Ευαγγελίου (μετά το Αλληλούια). 24#

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη δημοτικότητά τους