Φύλακες των Περασμάτων: Πώς οι Αρβανίτες έγιναν τα μάτια της Αττικής σε δύο αυτοκρατορίες Φαντάσου ένα παρατηρητήριο στην κορυφή ενός λόφου της Πάρνηθας, μια νύχτα του 1480. Κάτω, στο σκοτάδι...

25#

Πλήρες Κείμενο:

Φύλακες των Περασμάτων: Πώς οι Αρβανίτες έγιναν τα μάτια της Αττικής σε δύο αυτοκρατορίες Φαντάσου ένα παρατηρητήριο στην κορυφή ενός λόφου της Πάρνηθας, μια νύχτα του 1480. Κάτω, στο σκοτάδι, φιδογυρίζει το πέρασμα προς τη Θήβα. Πάνω, ένας άντρας με σκούρο μάλλινο πανωφόρι κρατάει ένα δόρυ και κοιτάζει νότια, στην επόμενη βίγλα. Αν ανάψει εκεί φωτιά, σε λίγα λεπτά θα ανάψει και η δική του. Σε μισή ώρα, η είδηση θα έχει φτάσει στην Αθήνα. Δεν είναι ούτε στρατιώτης του Σουλτάνου ούτε απλός χωρικός. Είναι κάτι ανάμεσα. Είναι ένας Derbendci, και η ζωή του δεν μοιάζει με καμία άλλη ζωή της εποχής του. Πίσω από αυτή τη σκηνή κρύβεται μια ιστορία που ξεκινά έναν αιώνα νωρίτερα και αλλάζει για πάντα το πρόσωπο της Αττικής. Στα τέλη του 14ου αιώνα, η Αττική ήταν μια κουρασμένη γη. Το Δουκάτο των Αθηνών, υπό τον έλεγχο των Καταλανών, παρακολουθούσε με αγωνία τους Οθωμανούς να πλησιάζουν από τον βορρά. Οι Καταλανοί δεν είχαν αρκετούς στρατιώτες, ούτε αρκετούς ανθρώπους για να καλλιεργήσουν τη γη. Η λύση τους ήταν εντυπωσιακή στην απλότητά της. Κάλεσαν Αλβανούς από τα ορεινά της Ηπείρου, σκληρούς πολεμιστές με φήμη πειθαρχίας και αντοχής, να εγκατασταθούν στα εδάφη τους. Οι επιστήμονες συμφωνούν ότι η πρώτη μαζική μετακίνηση έγινε γύρω στα 1380 με 1385. Περίπου δέκα χιλιάδες άνθρωποι κατέφτασαν και απλώθηκαν στη Μεσογαία, τον Μαραθώνα, τις πεδιάδες και τους πρόποδες των βουνών της ανατολικής Αττικής. Τριάντα χρόνια αργότερα, το 1415, ένα δεύτερο κύμα ακολούθησε. Αυτή τη φορά, οι Φλωρεντινοί άρχοντες των Ακτζαγιόλι, διάδοχοι των Καταλανών, εγκατέστησαν Αρβανίτες και στη Δυτική Αττική, στο Θριάσιο πεδίο και στα Μέγαρα. Σε λιγότερο από έναν αιώνα, ένα ολόκληρο δημογραφικό τοπίο είχε αλλάξει. Στα χωριά μιλιόταν αρβανίτικα, στα παζάρια ελληνικά, στις διοικητικές πράξεις λατινικά. Και σύντομα, μια καινούργια εξουσία θα ερχόταν να γράψει το όνομά της πάνω σε όλα αυτά. Όταν οι Οθωμανοί κατέλαβαν τελικά την Αττική, βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα κλασικό πρόβλημα κάθε αυτοκρατορίας. Πώς ελέγχεις τα στενά περάσματα μιας ορεινής χώρας; Πώς εξασφαλίζεις ότι ο ταχυδρόμος του Σουλτάνου θα φτάσει από την Κωνσταντινούπολη στην Πελοπόννησο χωρίς να τον σταματήσουν ληστές; Πώς προστατεύεις τα καραβάνια των εμπόρων σε εδάφη όπου το κράτος δεν φτάνει εύκολα; Η οθωμανική απάντηση είχε όνομα. Derbendci, από την περσική λέξη darband που σημαίνει κλεισούρα, στενό πέρασμα. Οι Δερβεντζήδες δεν ήταν Τούρκοι στρατιώτες. Ήταν ντόπιοι, χριστιανοί, ένοπλοι. Στην Αττική, ήταν σχεδόν αποκλειστικά Αρβανίτες. Σε αντάλλαγμα για τη φύλαξη των περασμάτων, το οθωμανικό κράτος τους χάριζε κάτι σπάνιο και πολύτιμο για έναν χριστιανό υπήκοο εκείνης της εποχής. Φοροαπαλλαγή. Στα οθωμανικά λεγόταν muafiyet, και σήμαινε ότι αυτές οι οικογένειες δεν πλήρωναν τους βαρείς φόρους που πλήρωναν οι υπόλοιποι reaya. Για έναν χωρικό του 15ου αιώνα, αυτό δεν ήταν προνόμιο. Ήταν επιβίωση και ταυτόχρονα ένα είδος κύρους. Τα περάσματα που φύλαγαν στην Αττική ήταν τα κρίσιμα νευραλγικά της σημεία. Η Κάζα, στον δρόμο για τη Θήβα. Τα Γεράνεια, στον δρόμο για την Κόρινθο. Τα μονοπάτια της Πάρνηθας. Σε όλα αυτά υπήρχε ένα δίκτυο που σήμερα μόλις διακρίνεται στο τοπίο, αλλά τότε ήταν εξαιρετικά ζωντανό. Μικροί πύργοι, οι βίγλες, χτισμένοι ο ένας σε οπτική επαφή με τον άλλον. Σε κάθε βίγλα, υλικά για φωτιά. Καπνός την ημέρα, φλόγα τη νύχτα. Έτσι μπορούσε ένα μήνυμα να διαπεράσει την Αττική σε χρόνο ρεκόρ. Μάλιστα, πολλές από αυτές τις βίγλες υπήρχαν ήδη από τη μεσαιωνική περίοδο, και οι Derbendci απλώς τις επαναχρησιμοποίησαν και τις συντήρησαν. Πίσω από τη γραφειοκρατική ξεραΐλα της λέξης «φύλακας», όμως, κρύβεται μια καθημερινότητα που πιο πολύ θύμιζε σύγχρονο θρίλερ παρά διοικητική θέση. Οι Derbendci ήταν οι πρώτοι που αντιμετώπιζαν τους ληστές, που στα οθωμανικά τους έλεγαν haydut. Ήταν οι πρώτοι που έπεφταν πάνω σε επαναστάτες ή σε εχθρικά στρατεύματα. Αν ένα πέρασμα έπεφτε στα χέρια εχθρού επειδή η φύλαξη αστόχησε, η οθωμανική διοίκηση δεν ήταν επιεικής. Οι ποινές μπορούσαν να φτάσουν μέχρι και τη θανατική. Κι όμως, αυτοί οι ίδιοι άνθρωποι συχνά δεν ήταν τόσο πιστοί όσο φαντάζεται κανείς. Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο όλης της ιστορίας. Η αφοσίωση των Αρβανιτών Derbendci στο οθωμανικό κράτος δεν ήταν συναισθηματική. Ήταν πραγματιστική. Όσο το κράτος σεβόταν τα φορολογικά τους προνόμια, εκείνοι φύλαγαν. Όταν, σε περιόδους κρίσης ή υπερφορολόγησης, τα προνόμια αμφισβητούνταν, πολλοί από αυτούς αυτομολούσαν. Έβγαζαν το δόρυ της φύλαξης και έπιαναν το όπλο της εκληστείας. Από φύλακες έγιναν ληστές. Άλλοτε πάλι, σε ήρεμες εποχές, χρησιμοποιούσαν τη δύναμή τους όχι μόνο εναντίον αλλά και υπέρ των κοινοτήτων τους, μπλοκάροντας αυθαιρεσίες οθωμανών αξιωματούχων ή κλείνοντας τα μάτια σε τοπικές παρατυπίες έναντι αμοιβής. Ήταν, ταυτόχρονα, γέφυρα και φραγμός μεταξύ του κράτους και του ντόπιου κόσμου. Τι ξέρουμε και τι παραμένει ανοιχτό Με σχετική ασφάλεια γνωρίζουμε πότε εγκαταστάθηκαν οι Αρβανίτες στην Αττική, ποιοι τους κάλεσαν, και τι ρόλο έπαιξαν αργότερα ως Derbendci. Τα οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 15ου και 16ου αιώνα είναι σαφή ως προς τον θεσμό, τις φοροαπαλλαγές και τα καθήκοντα. Αυτό που μας λείπει είναι λεπτομερείς αριθμοί. Δεν ξέρουμε με ακρίβεια πόσοι Derbendci φύλαγαν κάθε δερβένι της Αττικής. Δεν έχουμε, επίσης, τη φωνή τους. Δεν έχουν επιβιώσει ημερολόγια, επιστολές ή προσωπικές μαρτυρίες των ίδιων των φυλάκων. Όσα ξέρουμε για τους φόβους, τις ελπίδες και τις εσωτερικές τους ιεραρχίες προέρχονται έμμεσα, από τη λαογραφία και την ανθρωπολογική παρατήρηση των κατοπινών αρβανίτικων κοινοτήτων. Γιατί έχει σημασία σήμερα Η ιστορία των Derbendci δεν είναι απλώς μια εθνογραφική λεπτομέρεια του παρελθόντος. Είναι μια από τις πιο καθαρές απεικονίσεις του πώς λειτουργούν οι αυτοκρατορίες στην πράξη. Δεν κυβερνούν μέσω ομοιόμορφης δύναμης, αλλά μέσω τοπικών συμφωνιών, εξαιρέσεων και αμοιβαίων εξυπηρετήσεων. Στα ελληνικά βουνά του 15ου αιώνα, η οθωμανική εξουσία βασιζόταν σε χριστιανούς οπλοφόρους που μιλούσαν αρβανίτικα. Είναι μια εικόνα που μας θυμίζει πως οι ταυτότητες, οι αφοσιώσεις και τα όρια ποτέ δεν ήταν τόσο καθαρά όσο τα φαντάζονται οι σύγχρονες εθνικές αφηγήσεις. Όταν περπατάμε σήμερα στα μονοπάτια της Πάρνηθας ή των Γερανείων, οι μισογκρεμισμένες πέτρες κάποιας βίγλας θυμίζουν ακόμα έναν κόσμο όπου μια φωτιά πάνω σε έναν λόφο μπορούσε να σώσει ή να καταδικάσει ολόκληρα χωριά. 24#

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη δημοτικότητά τους