Ένα άλογο τη φορά: Το 1395, ο δρόμος για την Αθήνα ήταν θάνατος Κρατιέται πάνω στη σέλα. Δεξιά του ο βράχος ορθώνεται κάθετος, σχεδόν αγγίζει τον ώμο του. Αριστερά, μισό μέτρο παραπέρα, το έδαφος...

25#

Πλήρες Κείμενο:

Ένα άλογο τη φορά: Το 1395, ο δρόμος για την Αθήνα ήταν θάνατος Κρατιέται πάνω στη σέλα. Δεξιά του ο βράχος ορθώνεται κάθετος, σχεδόν αγγίζει τον ώμο του. Αριστερά, μισό μέτρο παραπέρα, το έδαφος τελειώνει απότομα και από κάτω, πολλά μέτρα χαμηλότερα, σπάει ο Σαρωνικός. Το μονοπάτι είναι τόσο στενό που το άλογο βάζει το ένα πόδι μπροστά στο άλλο σαν σχοινοβάτης. Κάπου στις σπηλιές που χάσκουν από πάνω του, ίσως να παραμονεύουν ληστές. Ο Niccolò da Martoni, νοτάριος από την Καρίνολα της Ιταλίας, καταγράφει με τα ίδια του τα χέρια τον τρόμο του. Λέξη προς λέξη. Magnum timorem, γράφει, μεγάλος φόβος. Βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην Κόρινθο και την Αθήνα, πάνω σε αυτό που οι Έλληνες θα ονομάσουν αργότερα «Κακή Σκάλα». Είναι 1395. Αυτό που κάνει τη μαρτυρία του Martoni πολύτιμη δεν είναι απλώς η λογοτεχνική της δύναμη. Είναι η ακρίβειά της. Ο Ιταλός νοτάριος δεν γράφει ταξιδιωτικό ρομάντζο, συντάσσει τεκμήριο με την ψυχραιμία ανθρώπου που έχει συνηθίσει τα συμβόλαια. Ο δρόμος που διασχίζει είναι, σύμφωνα με την περιγραφή του, τόσο στενός ώστε μόλις ένα άλογο να μπορεί να περάσει. Δεξιά απόκρημνα βράχια, αριστερά γκρεμός που τελειώνει στη θάλασσα. Και παντού, η αίσθηση ότι μια στροφή του ποδιού, μια ξαφνική πέτρα που κυλά, φτάνει για να τελειώσει το ταξίδι οριστικά. Η γεωλογία συμφωνεί μαζί του. Οι νότιες απολήξεις των Γερανείων Ορέων βυθίζονται στον Σαρωνικό πάνω σε ένα ενεργό τεκτονικό ρήγμα. Οι κλίσεις είναι απότομες, ο ασβεστόλιθος διαβρώνεται από τον άνεμο και τη θάλασσα, και οι καταπτώσεις πετρωμάτων δεν είναι εικόνα της φαντασίας αλλά καθημερινό γεγονός. Όταν ο Martoni περιγράφει πέτρες που πέφτουν, δεν υπερβάλλει. Καταγράφει. Υπάρχει κάτι ακόμα πιο τρομακτικό στην ιστορία του. Λίγους αιώνες νωρίτερα, ο ίδιος δρόμος ήταν εντελώς διαφορετικός. Ο αυτοκράτορας Αδριανός, στη ρωμαϊκή περίοδο, είχε φροντίσει να διαπλατυνθεί η αρχαία Σκιρωνίς οδός. Υπήρχε πλακόστρωτο, υπήρχαν άμαξες, υπήρχε τάξη. Τον 14ο αιώνα όλα αυτά είχαν χαθεί. Το μονοπάτι που διασχίζει ο Martoni είναι αποσπασματικό, ημι-κατεστραμμένο, ένα ερείπιο δρόμου πάνω στο οποίο κανείς δεν έχει φροντίσει να ρίξει μια πέτρα εδώ και αιώνες. Η Φραγκοκρατία, με τους Ακτζαγιόλι να κρατούν την Αθήνα, δεν έφτανε μέχρι εδώ. Η κεντρική εξουσία τελείωνε πολύ πριν την Κακή Σκάλα. Αυτό που άρχιζε μετά, ήταν γη κανενός. Σε αυτή τη γη κανενός, κάποιοι έβρισκαν τη δική τους δουλειά. Οι σπηλιές στις οποίες αναφέρεται ο Martoni ως καταφύγια ληστών δεν είναι μυθολογία. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει, στην ευρύτερη περιοχή της Κινέττας και της Κακής Σκάλας, ίχνη περιστασιακής κατοίκησης ακριβώς σε τέτοιες σπηλιές, με στρώματα που χρονολογούνται στη βυζαντινή και φραγκική περίοδο. Κάποιοι άνθρωποι πέρασαν κάποιες νύχτες εκεί μέσα. Ίσως προσωρινά, ίσως ως μόνιμο τρόπο ζωής. Οι επιστήμονες δεν μπορούν να πουν με βεβαιότητα ποιοι ήταν, αλλά μπορούν να πουν ότι υπήρχαν. Η ιστορία του Ιταλού νοταρίου αποκτά, έτσι, τους δικούς της πρωταγωνιστές, ακόμα και αν παραμένουν ανώνυμοι. Σκεφτείτε τώρα τι σημαίνει αυτή η εικόνα σε ανθρώπινο επίπεδο. Η Αθήνα του 14ου αιώνα δεν είναι η καρδιά ενός κράτους, είναι μια απομακρυσμένη πόλη στο περιθώριο ενός κατακερματισμένου γεωπολιτικού τοπίου. Για να φτάσει κανείς από την Πελοπόννησο, ο πιο λογικός δρόμος δεν είναι χερσαίος. Είναι το πλοίο. Η θάλασσα, παραδόξως, είναι ασφαλέστερη από τη στεριά. Ο Martoni επιλέγει το άλογο και το πληρώνει με τον τρόμο του. Η περιγραφή του δεν είναι απλώς προσωπική, είναι μαρτυρία ενός ολόκληρου συστήματος επικοινωνιών που είχε καταρρεύσει. Κάποιοι μελετητές έχουν διερωτηθεί αν ο Martoni φούσκωσε λίγο την ιστορία του, αν έκανε τον δρόμο πιο τρομακτικό από όσο πραγματικά ήταν, ακολουθώντας τους κανόνες της περιηγητικής λογοτεχνίας της εποχής. Η ερώτηση είναι εύλογη. Η απάντηση όμως, ως τώρα, κλίνει προς την πίστη στη μαρτυρία του. Γιατί η γεωλογία δεν γράφει λογοτεχνία. Οι κλίσεις των βράχων, οι κατολισθήσεις, η διάβρωση των ασβεστολιθικών πετρωμάτων, όλα αυτά επιβεβαιώνουν ανεξάρτητα αυτό που περιγράφει. Αν το έδαφος είναι πραγματικά επικίνδυνο, τότε ο τρόμος του ταξιδιώτη δεν χρειαζόταν φούσκωμα. Τι ξέρουμε και τι παραμένει ανοιχτό Ξέρουμε με αρκετή βεβαιότητα ότι το 1395 η διαδρομή της Κακής Σκάλας ήταν ένα αποσπασματικό μονοπάτι, διαβατό μόνο για πεζούς ή μεμονωμένα ζώα, με υψηλό κίνδυνο ατυχήματος και ληστείας. Η μαρτυρία του Martoni, η γεωμορφολογία της περιοχής και τα αρχαιολογικά τεκμήρια συγκλίνουν σε αυτή την εικόνα. Αυτό που δεν ξέρουμε ακόμα είναι πότε ακριβώς η αρχαία οδός του Αδριανού άρχισε να καταρρέει. Ήταν σταδιακή παρακμή που ξεκίνησε τον ύστερο 5ο αιώνα; Ή απότομη καταστροφή κάπου μέσα στους αιώνες που ακολούθησαν; Δεν ξέρουμε επίσης πόσο συχνή ήταν η διέλευση. Ο Martoni τόλμησε το ταξίδι, αλλά πόσοι άλλοι επέλεξαν την ίδια διαδρομή τον ίδιο χρόνο; Οι πηγές σιωπούν. Χρειάζεται περισσότερη ανασκαφική έρευνα στα σημεία των οχυρωματικών ιχνών και στις σπηλιές, ώστε η εικόνα να γίνει πιο καθαρή. Γιατί έχει σημασία σήμερα Κάθε φορά που διασχίζουμε την Εθνική Οδό προς την Κόρινθο, περνάμε πάνω από ένα τοπίο που επί αιώνες ήταν συνώνυμο της τρομακτικής μοναξιάς. Η ιστορία του Martoni θυμίζει ότι οι δρόμοι δεν είναι απλώς υποδομές, είναι συνθήκες ύπαρξης. Όταν καταρρέουν, δεν χάνεται μόνο η ευκολία της μετακίνησης, αλλά και η συνοχή ενός τόπου. Η Αττική του 14ου αιώνα ήταν απομονωμένη όχι επειδή βρισκόταν μακριά, αλλά επειδή ο δρόμος για να τη φτάσεις είχε πάψει να υπάρχει ουσιαστικά. Σε μια εποχή που συζητάμε για την ευθραυστότητα των δικών μας υποδομών απέναντι στις κλιματικές και γεωλογικές πιέσεις, η Κακή Σκάλα του 1395 μοιάζει με μια σιωπηλή προειδοποίηση από το παρελθόν. Έρευνα & Επιμέλεια και διασταύρωση πηγών άρθρου. Διονύσιος Αντωνόπουλος Βιβλιογραφία & Πηγές • Niccolò da Martoni, Liber Peregrinationis ad Loca Sancta (1395). Κριτική έκδοση: Le Grand, L. 1895. «Relation du pèlerinage à Jérusalem de Nicolas de Martoni, notaire italien (1394–1395).» Revue de l’Orient Latin 3: 566–669. • Inscriptiones Graecae VII: Inscriptiones Megaridis et Boeotiae. • Γεωλογικές μελέτες των νότιων απολήξεων των Γερανείων Ορέων (συμπληρωματική βιβλιογραφία εκκρεμεί). • Αρχαιολογικές μελέτες κατοίκησης σπηλαίων στην περιοχή Κινέττας–Κακής Σκάλας κατά τη βυζαντινή και φραγκική περίοδο (συμπληρωματική βιβλιογραφία εκκρεμεί). Για περισσότερη ανάγνωση: • Setton, K. M. Catalan Domination of Athens, 1311–1388. Cambridge, MA: Mediaeval Academy of America, 1948. • Miller, W. The Latins in the Levant: A History of Frankish Greece (1204–1566). London: John Murray, 1908. • Γενικές εργασίες για την οδοποιία και τα παλαιο-οδικά δίκτυα της Αττικής. Ελληνικά: #ΚακήΣκάλα #ΣκιρωνίδαΟδός #Γεράνεια #Μεσαίωνας #ΑρχαίαΕλλάδα #Αττική #Μέγαρα #Φραγκοκρατία #Ακτζαγιόλι #Περιηγητές #ΑρχαιολογίαΕλλάδας #ΙστορίαΑθήνας Αγγλικά: #MedievalGreece #MartoniPilgrim #AncientRoads #Attica #FrankishGreece #Pilgrimage1395 #Geology #ArchaeologyGreece 24#

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη δημοτικότητά τους