"Φεγγαράκι μου λαμπρό, φέγγε μου...". Η εκπαίδευση στη Θάσο τον 19ο και 20ο αιώνα. - Η Θάσος καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς το 1455 και παρέμεινε υπό την κυριαρχία τους έως το 1912 όταν...

25#

Πλήρες Κείμενο:

"Φεγγαράκι μου λαμπρό, φέγγε μου...". Η εκπαίδευση στη Θάσο τον 19ο και 20ο αιώνα. - Η Θάσος καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς το 1455 και παρέμεινε υπό την κυριαρχία τους έως το 1912 όταν απελευθερώθηκε κατά τον 1ο βαλκανικό πόλεμο από τον ελληνικό στρατό. Σε όλη τη διάρκεια των 350 περίπου χρόνων οθωμανικής εξουσίας πέρασε για λίγο μόνο στην κατοχή των Βενετών το 1457-59 και των Ρώσων κατά την εποχή των ρωσοτουρκικών πολέμων τα έτη 1770-74. Την μακρά αυτή περίοδο της τουρκικής κυριαρχίας το νησί ακολούθησε τη μοίρα των υπόλοιπων υπόδουλων περιοχών με τις ιδιαιτερότητες που το χαρακτήριζαν: Βαριά φορολογία αλλά και πειρατικές επιδρομές οι οποίες προκαλούν τρόμο στους κατοίκους και τους αναγκάζουν να αποσυρθούν στο εσωτερικό του νησιού δημιουργώντας νέους οικισμούς σε ορεινά μέρη μέσα σε χαράδρες και δύσβατα σημεία. Το έτος 1813 αποτελεί ορόσημο για την ιστορία του νησιού. Τότε ο σουλτάνος παραχωρεί τη Θάσο στον ηγεμόνα της Αιγύπτου Μεχμέτ Αλή ως αντάλλαγμα για τις υπηρεσίες που προσέφερε στην αυτοκρατορία απελευθερώνοντας τις ιερές πόλεις Μέκκα και Μεδίνα. Η Θάσος γίνεται «αληθές» βακούφι δηλαδή τα έσοδα από τη φορολογία των κατοίκων θα διαθέτονταν για τις ανάγκες των αγαθοεργών ιδρυμάτων Ιμαρέτ (πτωχοκομείο) και Μενδρεσέ (Διδασκαλείο) της γενέτειρας του Μεχμέτ, της Καβάλας. Η Τουρκία θα είχε την επικυριαρχία του νησιού η οποία εκδηλωνόταν με την είσπραξη του κεφαλικού φόρου. Η περίοδος της τουρκοαιγυπτιακής συγκυριαρχίας διακρίνεται σε δύο ουσιαστικά περιόδους , από το 1813 έως το 1874 η πρώτη και από το 1874 έως το 1902 η δεύτερη. Κατά την πρώτη περίοδο κάτω από τον σκιώδη έλεγχο του Μεχμέτ Αλή και των κληρονόμων του και μακριά από την τουρκική διοίκηση οι κάτοικοι του νησιού ζουν σ’ ένα κλίμα ελευθερίας που τους δίνει τη δυνατότητα να διευρύνουν τα κοινοτικά προνόμια της τουρκοκρατίας και να δημιουργήσουν ένα ιδιότυπο κοινοτικό καθεστώς που τους επιτρέπει την αυτοδιαχείριση των κοινοτήτων. Στη δεύτερη περίοδο από το 1874 οι διάφοροι Αιγύπτιοι διοικητές του νησιού με διαταγές της Αιγύπτου αφαιρούν σταδιακά τα προνόμια του νησιού και προσβάλλουν το ιδιότυπο κοινοτικό πολίτευμα. Η αλλαγή της στάσης της Αιγύπτου υπαγορεύεται και από τη στάση της Αγγλίας η οποία από το 1883, έτος διάνοιξης της διώρυγας του Σουέζ, ελέγχει την αιγυπτιακή κυβέρνηση λόγω των δανείων που της παραχώρησε. Πληροφορίες για το νησί της Θάσου για τα χρόνια του Μεχμέτ Αλή έχουμε κυρίως από δύο περιηγητές, τον αυστριακό Prokesch von Osten και από τον διδάκτορα της ιατρικής A. Grisebach καθώς και από ένα χειρόγραφο ημερολόγιο του άγνωστου προεστού του Καζαβητίου. Ο Prokesch von Osten ο οποίος επισκέφτηκε το νησί στα 1828 αναφέρει ανάμεσα σε άλλα ότι τα κύρια προιόντα εξαγωγής ήταν το λάδι, το κερί, το μέλι, η πίσσα και η ξυλεία. Υπήρχε επίσης άφθονη κτηνοτροφία. Ο A. Grisebach στα 1839 αναφέρει ότι η Θάσος έχει 12 χωριά, προφανώς μέσα σε αυτά περιλαμβάνει και το Λιμένα και τις Καλύβες Καζαβητίου όπου λίγα χρόνια πριν το 1835 εγκαινιάστηκαν οι ναοί του Αγίου Νικολάου. Πρωτεύoυσα του νησιού μεταξύ του 1838-1840 γίνεται η Παναγιά ενώ μέχρι τότε ήταν ο Θεολόγος. Την επιλογή της Παναγίας ως νέα πρωτεύουσα την ανέδειξαν κυρίως λόγοι γεωγραφικοί: η θέση της απέναντι από την ηπειρωτική ακτή, η μικρή απόσταση από αυτήν και το καλό λιμάνι της, ο Λιμένας. Αρκετά χρόνια πριν ο ναύαρχος του ελληνικού στόλου Ανδρέας Μιαούλης είχε καταφέρει σημαντικό πλήγμα στους Θεσσαλομακεδόνες πειρατές του Αιγαίου περιορίζοντας τη δράση τους. Έτσι εμφανίζεται μια «εξωστρέφεια» των κατοίκων των νησιών και των παραθαλάσσιων περιοχών. Σύμφωνα με τις πληροφορίες του Έλληνα προξενικού πράκτορα στα 1858 εννέα χρόνια μετά το θάνατο του Μεχμέτ Αλή και την εποχή του φωτισμένου διαδόχου του Σαίδ οι κάτοικοι της Θάσου ήταν 10.000 περίπου αποκλειστικά ελληνόφωνοι και χριστιανοί ορθόδοξοι. Η αύξηση του πληθυσμού είναι πενταπλάσια σε σχέση με τα τέλη του 18ου αιώνα οπότε -σύμφωνα με τον Cousinery- μαρτυρούνται περίπου 2.500 χιλιάδες κάτοικοι σε ολόκληρο το νησί. Παρουσιάζεται μετά την επανάσταση του 1821 όταν πολλοί Έλληνες από άλλες επαναστατημένες περιοχές, κυρίως από τη Μακεδονία, τη Θράκη και την Ήπειρο κατέφυγαν στη Θάσο για να αποφύγουν τις διώξεις των Τούρκων. Στις διάφορες απογραφές ο αριθμός των κατοίκων παρουσιάζει αυξομοιώσεις. Πάντως από το 1870 έως το 1912 κατοικούσαν στο νησί 10.000-15.000 «αμιγέστατοι Έλληνες και ορθόδοξοι το θρήσκευμα». Έμεναν στα χωριά: Παναγία, Ποταμιά, Θεολόγος (Τολός), Κάστρο (Γενίσαρ), Κακή Ράχη, Μαριές, Σωτήρος, Καζαβήτι, Βουργάρω και Αγ. Γεώργιος. Η πρωτεύουσα Παναγία είχε την εποχή αυτή (μέσα 19ου αιώνα ) 600 περίπου σπίτια. Στο επίνειο της Παναγίας, το Λιμένα υπήρχαν την εποχή αυτή 6-7 σπίτια με ισόγεια καταστήματα και καφενεία. Το 1850 όπως προαναφέραμε στη Θάσο, όχι εξακριβωμένα, αλλά πιθανότατα στην Παναγία έγινε προσπάθεια για τη λειτουργία «ελληνικής σχολής». Είναι πιθανό το σχολείο αυτό να μη λειτουργούσε κανονικά. Πάντως, σε αναφορά του Ελληνικού Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Κωνσταντινούπολης αναφέρεται ανάμεσα σε άλλα ότι σε ένα από τα χωριά της Θάσου λειτουργούν ένα αλληλοδιδακτικό και ένα ελληνικό σχολείο. Το 1863 γίνεται μια κίνηση από τους κατοίκους να ιδρυθεί μία κεντρική σχολή, ένα είδος γυμνασίου ή διδασκαλείου στη Θάσο. Η κίνηση αυτή είχε και την υποστήριξη του χεδίβη (πρίγκηπα) της Αιγύπτου Ισμαήλ πασά ο οποίος είχε προσφέρει για την ανέγερσή της το ποσό των 20.000 . Η σχολή πρέπει να λειτούργησε αλλά δεν είναι γνωστό για πόσο χρονικό διάστημα και πού. Σύμφωνα με τη μαρτυρία που έδωσε το 1958 ένας 85χρονος Μαριώτης ο τόπος λειτουργίας της ήταν οι Μαριές. Πάντως το 1863 η σχολή λειτουργούσε πιθανόν προσωρινά σε κάποιο κτίσμα στις Μαριές, όπως φαίνεται από διαθήκη που συντάχτηκε εκείνη τη χρονιά στο Θεολόγο σύμφωνα με την οποία « ο Ιωάννης Μεταξάς χαρίζει εις το κεντρικόν σχολείον του νησιού εν ελαιόδενδρον καλόν και υπέργηρον…». Η λειτουργία όμως της σχολής δεν κράτησε πολύ. Όταν έμελλε να κτισθεί το νέο σχολείο οι κάτοικοι των άλλων χωριών ξεσηκώθηκαν και η ανέγερση της σχολής ματαιώθηκε. Άλλες δύο φορές έγιναν προσπάθειες για την ίδρυση γυμνασίου στη Θάσο οι οποίες δεν απέδωσαν. Έτσι οι ανάγκες των μαθητών για συνέχιση των σπουδών τους καλύπτονταν από τη φοίτησή τους στα γυμνάσια άλλων περιοχών: από επιστολή του ιατροφιλόσοφου Γ. Μ. Χρηστίδη προς το διευθυντή του ημιγυμνασίου Καβάλας (14-11-1879) μαθαίνουμε ότι 7 Θάσιοι μαθητές από τους οποίους οι 6 κατάγονται από την Παναγία και Ποταμιά και ο ένας από τις Μαριές θέλουν να εγγραφούν στο ημιγυμνάσιο. Τελικά οι μαθητές γίνονται δεκτοί. Την περίοδο 1879-1881 υπήρχαν και άλλοι μαθητές που φοιτούσαν σε γυμνάσια άλλων περιοχών. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι στην Καβάλα μέχρι το τέλος της βουλγαρικής κατοχής (1916) λειτουργούσε μόνο ημιγυμνάσιο. Έτσι έχουμε μαθητές οι οποίοι φοιτούν στις Σέρρες, στο γυμνάσιο της Σύρου, σε γυμνάσια της Θεσσαλονίκης, στο Τσοτύλι της Κοζάνης, στο Βαρβάκειο της Αθήνας, ακόμα και στη Μυτιλήνη. Σημαντικό ρόλο στη μόρφωση των Θάσιων μαθητών έπαιξε και η Αθωνιάδα σχολή του Αγίου Όρους. - Μετά τη λήξη της βουλγαρικής κατοχής της Καβάλας ιδρύθηκε το 1919 το πρώτο 6τάξιο γυμνάσιο στην πόλη. Όπως ήταν φυσικό με την ίδρυσή του αρχίζουν σε αυτό οι εγγραφές των πρώτων Θάσιων μαθητών. Αυτοί είναι ή καινούριοι μαθητές ή μαθητές που προέρχονται από μετεγγραφή από άλλα σχολεία. Ήδη στο Λιμένα είχε γίνει μία προσπάθεια για την ίδρυση γυμνασίου το οποίο όμως λειτούργησε μόνο κατά την περίοδο της γαλλικής κατοχής (1916-17). Κάποιοι μαθητές προέρχονται και από αυτό. Ο αριθμός που φοίτησαν στο γυμνάσιο Καβάλας κατά την περίοδο 1919-1940 είναι συγκριτικά με το σύνολο μικρός. Τα πρώτα χρόνια προέρχεται κυρίως από το βόρειο και το νότιο τμήμα του νησιού και από τις ευπορότερες οικογένειες. Αργότερα εμφανίζονται μαθητές και από τα δυτικά αλλά και από λιγότερο ευπορες οικογένειες. Πάντως, η μικρή προσέλευση των μαθητών οφείλεται στην οικονομική ανέχεια των κατοίκων του νησιού αλλά και στην ίδρυση του ημιγυμνασίου Λιμεναρίων το 1922. Η λειτουργία του ενιαίου δημοτικού σχολείου Κάστρου-Λιμεναρίων και ο μεγάλος αριθμός που συγκέντρωσε (υπερέβαιναν τους 300) δημιούργησε την προϋπόθεση για τη δημιουργία 6τάξιου γυμνασίου στα Λιμενάρια. Φιλοδοξία ήταν να προσελκύσει και μαθητές από άλλες περιοχές του νησιού. Ο σχεδιασμός προέβλεπε να λειτουργήσει αρχικά με λίγες τάξεις και στη συνέχεια να γίνει 6τάξιο. Τον πρώτο λοιπόν χρόνο της λειτουργίας του, τη σχολική χρονιά 1922-23 φοίτησαν 10 μαθητές στην Α΄ τάξη. Τη δεύτερη χρονιά και η Β΄ Τάξη με 5 μαθητές. Την Τρίτη χρονιά λειτουργούσαν και οι τρεις τάξεις με μικρή όμως προσέλευση μαθητών. Συνολικά μέχρι το έτος κατάργησης του σχολείου φοίτησαν σε αυτό 80 μαθητές που η πλειοψηφία τους (60 μαθητές) προερχόταν από το Κάστρο, τα Λιμενάρια και τον προσφυγικό συνοικισμό. Τα μαθήματα γίνονταν σύμφωνα με τα λεγόμενα του Κ. Τζιάτα αλλά και επιστολή που έστειλε η κοινότητα Κάστρου το 1925 στη μονή Βατοπεδίου στο νεόδμητο κτίριο του δημοτικού σχολείου Λιμεναρίων. Όμως υπάρχουν και προφορικές μαρτυρίες που αναφέρουν ως χώρο στέγασης κάποιο κτίσμα στην Ευαγγελίστρια. Οι καθηγητές της μέσης εκπαιδεύσεως που δίδαξαν στο γυμνάσιο ήταν αρχικά ο Παναγιώτης Μεταξάς, γεννημένος στην Περίσταση της Ανατολικής Θράκης ο οποίος είχε έρθει το 1922 ως πρόσφυγας σε ηλικία 54 χρόνων. Είναι χαρακτηριστική η μαρτυρία του Κ. Τζιάτα για την αδυναμία του ηλικιωμένου καθηγητή να ελέγξει τους ζωηρούς μαθητές του. Τον τρίτο χρόνο λειτουργίας του σχολείου έρχεται ως δεύτερος καθηγητής ο Μιχαήλ Νικολαΐδης από τη Σμύρνη, τέως διευθυντής της Ευαγγελικής Σχολής Φασουλά ο οποίος αναλαμβάνει και τη διεύθυνση. Το ημιγυμνάσιο Θάσου έπαυσε να λειτουργεί το έτος 1929. Σε αυτό συντέλεσε ο μικρός αριθμός των μαθητών ο οποίος σύμφωνα με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929 ήταν απαγορευτικός για την ίδρυση 6τάξιου γυμνασίου. Τα επόμενα χρόνια το κράτος δεν ανέλαβε καμία πρωτοβουλία. Το 1958 ιδρύθηκαν δύο ιδιωτικά γυμνάσια: Στο Λιμένα από τον καθηγητή Λόβουλο και στα Λιμενάρια από τον καθηγητή Κυριακίδη. Τα γυμνάσια αυτά λειτούργησαν έως το 1965. Τότε το κράτος προχώρησε στην ίδρυση και λειτουργία γυμνασίων στο Λιμένα και στα Λιμενάρια. Τα σχολεία στεγάστηκαν αρχικά σε ιδιωτικά κτίρια και έπειτα σε νεόχτιστα διδακτήρια. ----- Μαρτυρίες μαθητών περασμένων δεκαετιών. - . ...Γεννήθηκα το 1909. Πήγα σχολείο το 1915. Έκανα μόνο τις 4 από τις 6 τάξεις. Σταμάτησα για να δουλέψω στα καπνομάγαζα. Το σχολείο δεν ήταν υποχρεωτικό γι αυτό το εγκατέλειπαν για να εργαστούν. Πήγα σχολείο στο Καζαβήτι. Το κτίριο είναι σήμερα γκρεμισμένο. Το σχολείο ήταν μετακινούμενο: Τον Οκτώβριο κατέβαινε στον Πρίνο όπου έμενε μέχρι το Πάσχα. Ήταν η περίοδος του ελιομαζώματος. Τα πράγματα τα κατεβαζαμε με τα γαιδούρια. Με τον ίδιο τρόπο τα ανέβαζαμε πάλι μόλις τέλειωναν οι γεωργικές εργασίες. Ονόματα δασκάλων: Ελευθεριάδη, Τσανακλίδης. Συνάντησα την πρώτη μου δασκάλα, της οποίας το όνομα δε θυμάμαι ,στα πρώτα «Καζαβητιανά» το 1996. Το σχολείο ήταν 3θέσιο. Οι τάξεις ήταν ανά δύο. Από μαθήματα θυμάμαι Αριθμητική και Γλώσσα. Μάθημα κάναμε πρωί και απόγευμα.: Από τις 8 μέχρι τις 12 και από τις 2 μέχρι τις 4. Βιβλία δεν είχαν όλα τα παιδιά. Τα αγοράζαμε. Γιορτάζαμε των Τριών Ιεραρχών και του Ευαγγελισμού. Δεν φορούσαμε ποδιές. Είχαμε μόνο μία τσάντα που την έφτιαχναν οι μαμάδες. Πήγαιναμε εκδρομές και κάθε Κυριακή στην Εκκλησία. - ...Γεννήθηκα το 1925 στο Μικρό Πρίνο. Πήγα στο σχολείο μέχρι την ΣΤ΄ Τάξη. Πρωτοπήγα σχολείο το 1932 και τελείωσα το 1937. Το κτίριο βρισκόταν στον Άνω Πρίνο. Τώρα είναι γκρεμισμένο. Ήταν μετακινούμενο την εποχή του ελιομαζώματος. Το σχολείο στον Κάτω Πρίνο βρισκόταν στο κτίριο της σημερινής κοινότητας. Ένας δάσκαλος που θυμάμαι ήταν ο Νικόλαος Αντιπάτης που μέχρι σήμερα ζει στην Αττική. Επίσης, τη Σοφία Μπακαλάκη και την κα Δήμητρα. Διευθυντής ήταν ο κος Τσανακλίδης. Από μαθήματα θυμάμαι Αριθμητική, Ανάγνωση και Γεωμετρία. Γράφαμε σε ένα μόνο τετράδιο. Αν περίσσευαν σελίδες τις κόβαμε και τις ράβαμε σε ένα μπλοκάκι. Ποδιές δεν φορούσαμε. Σχολείο πηγαίναμε πρωί - απόγευμα. Κάποιοι δάσκαλοι ήταν επιεικείς αλλά κάποιοι άλλοι όπως η κα Δήμητρα πολύ αυστηροί. Θυμάμαι ένα περιστατικό από το σχολείο: Πάνω από το σχολείο υπήρχε ένα καφενείο. Ο γιος του ιδιοκτήτη συνεννοήθηκε με δυο παιδιά, άφησε ανοιχτό το παραθυράκι και τη νύχτα πήγαν να κλέψουν λουκούμια. Τότε τα λουκούμια ήταν τα μοναδικά γλυκά. Το ίδιο βράδυ μπήκαν στο καφενείο από το παραθυράκι και έκλεψαν τα λουκούμια. Την άλλη μέρα τα μοίραζαν σε όλα τα παιδιά. Ο καφετζής κατήγγειλε την κλοπή στο δάσκαλο. Ο δάσκαλος ρώτησε την τάξη ποιος μοίραζε τα λουκούμια. Κανείς δε μιλούσε όμως μια μαθήτρια κατονόμασε έναν από τους δράστες και η τιμωρία ήταν να στηθούν στην πόρτα και να τους φτύσουν όλοι οι μαθητές. - Πηγή: Μαθητές Β' και Γ' τάξης Γυμνασίου Πρίνου. Υπεύθυνη προγράμματος: Φιλομήλα Παρτάλη. - 24#

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη δημοτικότητά τους